تریپس پیاز با نام علمی Thrips tabaci Lindeman یکی از آفات مهم و پلیفاژ در سراسر جهان است که به خانواده Thripidae تعلق دارد. این آفت بهویژه در مناطق گرم و خشک که شرایط آبوهوایی برای رشد سریع نسلها فراهم است به عنوان یکی از مهمترین آفات اقتصادی پیاز و سیر شناخته میشود.
بر اساس گزارشها، تریپس پیاز در بیش از ۶۰ کشور در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای جنوبی انتشار دارد. در ایران نیز، این آفت تقریباً در تمام مناطق کشت پیاز از جمله استانهای فارس، کرمان، خراسان رضوی و آذربایجان شرقی مشاهده و گزارش شده است.
اهمیت اقتصادی و زیستمحیطی تریپس پیاز
تریپسها به دلیل شیوه تغذیه خاص خود از شیره سلولی برگها، باعث تخریب بافتهای فتوسنتزی میشوند. در نتیجه:
- سطح فتوسنتز کاهش مییابد.
- رشد گیاه متوقف شده و برگها به رنگ نقرهای مایل به زرد تغییر مییابند.
- بوتهها کوتاهمانده و عملکرد نهایی پیاز بطور قابل توجهی کاهش مییابد.
- طبق مطالعات، خسارت اقتصادی تریپس پیاز در شرایط کنترلنشده میتواند تا ۵۰% عملکرد را کاهش دهد.
افزون بر این، اهمیت این آفت تنها به خسارت مستقیم محدود نمیشود بلکه به عنوان ناقل ویروسهای گیاهی نظیر:
- Iris yellow spot virus (IYSV)
- Tomato spotted wilt virus (TSWV)
شناخته میشود، که این عاملها میتوانند کل مزرعه را از بین ببرند.
تکامل آفت از دیدگاه تاریخی و اکولوژیک
تکامل آفت از دیدگاه تاریخی و اکولوژیک تریپس پیاز نخستین بار در سال ۱۸۸۹ توسط Lindeman از روی نمونههای آلودهی پیاز در روسیه توصیف شد. از آن زمان تاکنون، جمعیتهای مختلف این گونه در سراسر جهان بهواسطهی جابجایی پیازهای آلوده، شرایط خشک و دمای بالا گسترش یافتهاند.
از دیدگاه بومشناسی، این آفت دارای توانایی انطباق بالا با شرایط محیطی است و حتی در شرایط نیمهخشک، میتواند چندین نسل را در یک فصل ایجاد کند. در ایران نیز در شرایط مساعد تا ۱۰ نسل در سال از این آفت گزارش شده است.
زیستشناسی و چرخه زندگی تریپس پیاز
تریپس پیاز حشرهای بسیار ریز از راسته Thysanoptera و خانواده Thripidae است. این آفت دارای بدنی باریک و کشیده با طول حدود ۱ تا ۱/۵ میلیمتر بوده و بالهای آن باریک و حاشیهدار با موهای ظریف است. رنگ بدن معمولاً زرد کمرنگ تا قهوهای روشن متغیر میباشد.
چرخه زندگی:
تریپس پیاز دارای دگردیسی ناقص است و چرخهی زیستی آن شامل ۶ مرحله میباشد: ۱. تخم ۲. پوره سن اول ۳. پوره سن دوم ۴. پیش شفیره ۵. شفیره ۶. حشره کامل
تخم
- مادهها، تخمها را درون بافت برگهای پیاز یا گیاهان میزبان دیگر میگذارند.
- تخمها بیضی و شفافاند و داخل پارانشیم گیاه پنهان میشوند، لذا با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیستند.
- هر حشره ماده میتواند بین ۸۰ تا ۲۰۰ تخم در طول عمر خود بگذارد.
- دورهی جنینی بسته به دما بین ۳ تا ۷ روز متغیر است.
پورهها
- پورهها از شیره سلولی گیاه تغذیه میکنند.
- این دو مرحله، بیشترین خسارت اقتصادی را ایجاد میکنند.
- پورهها معمولاً در سطح زیرین برگها و میان غلافها تجمع میکنند.
- هر مرحله پورگی حدود ۲ تا ۵ روز طول میکشد.
پیش شفیره و شفیره
- پس از پایان مرحله پوره سن دوم، آفت به خاک افتاده و در عمق ۲ تا ۵ سانتیمتری خاک به حالت پیششفیرگی و شفیرگی در میآید.
- در این مراحل تغذیه انجام نمیشود و رشد بالها صورت میگیرد.
- این مرحله معمولاً ۲ تا ۳ روز طول میکشد.
حشره کامل
- حشرات کامل قادر به پرواز هستند و با باد در فواصل طولانی جابهجا میشوند.
- در شرایط آبوهوایی مساعد (دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه)، چرخه زندگی کامل (تخم تا بالغ) طی ۲ هفته انجام میشود.
- در ایران بهویژه در مناطق گرم مانند فارس و کرمان، این آفت تا ۱۰ نسل در سال دارد.
زمستانگذرانی
تریپس پیاز بسته به شرایط محیطی در اشکال مختلفی زمستانگذرانی میکند:
- در مناطق سرد به صورت پوره یا شفیره در خاک باقی میماند.
- در مناطق معتدل و گرم، حشرات کامل زمستان را در پناهگاههایی مانند بقایای گیاهی، علفهای هرز یا شکافهای خاک میگذرانند.
- در گلخانهها و محیطهای بسته، فعالیت آنها ممکن است در تمام طول سال ادامه داشته باشد.
نکته: تریپس پیاز یکی از معدود گونههایی است که در شرایط کنترلشده میتواند بطور مداوم تولید مثل انجام دهد بدون آنکه نیاز به دورهی دیاپوز داشته باشد.
خسارتها و نشانههای آلودگی تریپس پیاز
تریپس پیاز یکی از آفات کلیدی پیاز، سیر، ترهفرنگی و بسیاری از گیاهان زراعی خانواده آلیاسه (Alliaceae) است. این آفت علاوه بر خسارت مستقیم تغذیهای، ناقل چندین ویروس مهم گیاهی نیز میباشد.
۱. خسارت مستقیم
نحوه تغذیه: پورهها و حشرات کامل با قطعات دهانی ساینده و مکنده خود، سلولهای اپیدرمی سطح برگ را میخراشند و محتویات آنها را میمکند. این تغذیه باعث از بین رفتن کلروپلاستها، تخریب سلولی و در نهایت نکروز سطح برگ میشود.
علائم قابل مشاهده:
- ایجاد لکههای سفید مایل به نقرهای یا خاکستری روی برگها در محل تغذیه
- زرد شدن تدریجی نوک برگها و پیشرفت آن به سمت پایه
- پیچخوردگی و تاب برداشتن برگهای جوان به سمت داخل
- در آلودگی شدید، برگها خشک شده و از بین میروند.
- کاهش سطح سبزینگی باعث کاهش فتوسنتز و توقف رشد بوتهها میشود.
۲. خسارت غیرمستقیم (انتقال بیماریهای ویروسی)
تریپس پیاز یکی از ناقلین اصلی ویروسهای خانواده Tospoviridae است. مهمترین ویروسهای منتقلشده توسط این آفت عبارتاند از:
| ویروس | نام علمی | اثر بر محصول |
| ویروس لکه زرد زنبق | Iris yellow spot virus (IYSV) | ایجاد لکههای نکروتیک حلقوی روی برگها، شکستگی برگ و کاهش کیفیت محصول |
| ویروس پژمردگی لکهای گوجهفرنگی | Tomato spotted wilt virus (TSWV) | تغییر رنگ، کوتولگی و کاهش فتوسنتز |
| ویروس نوار زرد ترهفرنگی | Leek yellow stripe virus (LYSV) | زردی نوارمانند برگها و کاهش عملکرد پیاز |
ویروس IYSV مهمترین ویروس منتقلشده توسط تریپس پیاز در مزارع ایران است. انتقال ویروس بهصورت پایا و تکثیری انجام میشود (یعنی ویروس در بدن تریپس تکثیر یافته و تا پایان عمر در بدن ناقل باقی میماند).
۳. اثرات فیزیولوژیک بر گیاه
- کاهش فعالیت فتوسنتزی برگها به دلیل تخریب کلروپلاستها
- افزایش تبخیر و تعرق از محلهای آسیبدیده و کاهش بازده آبی گیاه
- تحریک هورمونهای دفاعی و کاهش رشد رویشی
- کاهش کیفیت پیاز از نظر اندازه، رنگ و ماندگاری پس از برداشت
نکته: تغذیهی شدید تریپس در مرحلهی رشد غده باعث کاهش وزن نهایی پیاز تا ۵۵% و کاهش محتوای قند قابل حل تا ۲۵% میشود.
۴. خسارت اقتصادی
میزان خسارت تریپس پیاز بسته به شرایط آبوهوایی و مدیریت مزرعه بین ۲۰ تا ۷۰ درصد گزارش شده است. در ایران، طبق گزارش مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، در سالهای خشک و گرم، خسارت اقتصادی این آفت در مزارع پیاز کشور (بهویژه فارس، کرمان و خراسان) تا ۵۰ درصد عملکرد محصول را کاهش داده است.
مدیریت و کنترل تریپس پیاز:
هدف از برنامههای کنترل، کاهش جمعیت آفت به زیر آستانه خسارت اقتصادی (EIL) است (هدف نابودی کامل آفت نمیباشد). تریپس پیاز به دلیل پنهان بودن در جوانهها و گلها و تولیدمثل سریع (تا ۱۰ نسل در سال) از جمله آفات بسیار سخت برای کنترل است. بنابراین استفاده از ترکیب چند روش (زراعی، بیولوژیکی، مکانیکی و شیمیایی) ضروری میباشد.
۱. کنترل زراعی
این بخش مهمترین پایه در مدیریت تریپس است و شامل اقداماتی است که محیط را برای آفت نامساعد میکند.
الف) حذف بقایای گیاهی و شخم عمیق پس از برداشت
- از بین بردن بقایای آلوده و علفهای هرز که محل زمستانگذرانی تریپس هستند.
- شخم عمیق ۲۵–۲۰ سانتیمتری در پاییز باعث از بین رفتن پیش شفیره و شفیرههای زمستانگذران در خاک میشود.
ب) تناوب زراعی
- اجتناب از کشت مداوم پیاز، سیر و ترهفرنگی در یک زمین.
- تناوب با محصولات غیر میزبان مانند ذرت، گندم یا چغندر قند باعث کاهش جمعیت پایه آفت میشود.
ج) تغذیه متعادل گیاه
- کمبود کلسیم و افزایش نیتروژن موجب نرم شدن بافت برگ و جذب بیشتر تریپس میشود.
- استفاده از کودهای پتاسه و تقویتکنندههای حاوی کلسیم (مانند نیترات کلسیم) توصیه میشود.
۲. کنترل بیولوژیک
در سالهای اخیر، کنترل بیولوژیکی به عنوان گزینهای پایدار و ایمن معرفی شده است.
الف) شکارگرها
- سن Orius insidiosus (شکارگر عمومی تریپسها)
- کنههای Amblyseius cucumeris و Amblyseius swirskii (شکارگر تخم و پوره تریپس)
ب) قارچهای بیمارگر حشرات
- قارچهای Beauveria bassiana و Metarhizium anisopliae روی مراحل پوره و حشره کامل مؤثر هستند.
۳. کنترل شیمیایی
استفاده از سموم فقط در صورت تجاوز جمعیت از آستانهی خسارت اقتصادی مجاز است:
آستانهی خسارت:
اگر در بررسی تصادفی، در هر برگ بیش از ۳ تریپس زنده مشاهده شود (یا حدود ۶۰–۵۰ تریپس در ۱۰ بوته در ۱۰ روز) زمان سمپاشی فرا رسیده است.
الف) نکات مهم پیش از سمپاشی
- سمپاشی باید در اوایل صبح یا عصر انجام شود.
- سمپاشی روی تخمها بیاثر است زیرا تخمها درون بافت برگ قرار دارند.
- تناوب مصرف سموم با گروههای شیمیایی مختلف برای جلوگیری از مقاومت ضروری است.
ب) سموم توصیهشده
| نام عمومی سم | گروه شیمیایی | توضیحات |
| دیکلرووس | ارگانوفسفات | اثر سریع برای جمعیت اولیه |
| مالاتیون | ارگانوفسفات | کنترل عمومی تریپس |
| اسپینوساد | مشتقات باکتریایی | بسیار مؤثر برای پورهها و بالغها |
| دلتامترین | پایروتیروئید | اثر ضربهای بالا |
| اسپیروتترامات | کتونول | مؤثر برای مراحل متحرک |
| تیاکلوپرید + دلتامترین | نئونیکوتینوئید + پایروتیروئید | دوگانه و پایدار |
۴. روشهای مکانیکی و فیزیکی
- استفاده از توریهای ضدحشره با ۴۰ مش در گلخانهها
- تلههای چسبنده آبی و زرد برای رصد و کاهش جمعیت بالغها
- جریان هوای شدید یا فنهای گلخانهای برای ایجاد شرایط نامطلوب پرواز تریپسها
۵. کنترل تلفیقی
| روش | هدف | زمان اجرا |
| حذف بقایا و شخم عمیق | از بین بردن مراحل زمستانگذران | پس از برداشت |
| تناوب و کشت مخلوط | کاهش جمعیت پایه | قبل از کشت |
| آبیاری بارانی و تغذیه مناسب | کاهش جمعیت زنده | فصل رشد |
| شکارگرها و قارچهای بیوکنترل | کنترل پایدار | فصل رشد |
| سمپاشی هدفمند | کنترل سریع پس از تجاوز از آستانه خسارت | فصل رشد |
کلام پایانی:
تریپس پیاز یکی از مهمترین آفات پیاز در ایران و بسیاری از کشورهای جهان است که با مکیدن شیره سلولی برگها، باعث زردی، پیچخوردگی، کاهش سطح فتوسنتز و توقف رشد گیاه میشود. خسارت این آفت در شرایط گرم، خشک و کم باران تشدید میگردد.
این حشره به دلیل داشتن ۱۰ نسل در سال، زمستانگذرانی در خاک و بقایای گیاهی و مخفی شدن در جوانهها از سختترین آفات برای کنترل به شمار میرود. بنابراین، برای مدیریت موفق آن باید از مدیریت تلفیقی آفات (IPM) استفاده کرد. بطور خلاصه، اصول مدیریت تریپس پیاز شامل موارد زیر است:
- حذف بقایای گیاهی و شخم عمیق پس از برداشت
- تناوب زراعی و کشت مخلوط با محصولات غیر میزبان
- آبیاری بارانی برای کاهش جمعیت سطحی آفت
- تغذیه متعادل گیاه (کاهش ازت و تأمین کلسیم)
- استفاده از شکارگرهایی مانند Orius insidiosus و قارچهای بیوکنترل مانند Beauveria bassiana
- سمپاشی هدفمند فقط در زمان عبور جمعیت از آستانه خسارت با تناوب مواد مؤثره برای جلوگیری از مقاومت
در نهایت، استفادهی تلفیقی از این روشها میتواند خسارت تریپس را به زیر سطح اقتصادی کاهش دهد و موجب افزایش عملکرد و سلامت گیاه گردد.
سوالات متداول
پورهها و حشرات کامل با مکیدن شیره سلولی برگها باعث زردی، ایجاد لکههای نقرهای و کاهش رشد گیاه میشوند.
وقتی در هر برگ بیش از ۳ تریپس مشاهده شود یا حدود ۶۰–۵۰ عدد در ۱۰ بوته، باید سمپاشی انجام شود.
بله، این آفت میتواند ناقل برخی ویروسهای گیاهی از جمله ویروس پژمردگی خالدار (TSWV) باشد.
هوای گرم و خشک، تغذیه زیاد نیتروژن و وجود علفهای هرز میزبان باعث افزایش جمعیت میشوند.
استفادهی ترکیبی از روشهای زراعی، بیولوژیکی و شیمیایی بهصورت برنامهریزیشده در قالب مدیریت تلفیقی.
