آفات مهم گلخانه‌های سبزی و گیاهان زینتی؛ معرفی و راهکارهای کنترل

آفات در گلخانه به دلیل شرایط بسته، دمای مناسب، رطوبت کنترل‌شده و وجود منبع غذایی دائمی به‌سرعت تکثیر و باعث افزایش جمعیت‌ می‌شوند. این محیط پایدار باعث می‌شود آفات مختلف از جمله شته‌ها، سفیدبالک‌ها، تریپس‌ها، مینوزها، کنه‌ها و شب‌پره‌ها در مدت کوتاهی به آستانه زیان اقتصادی برسند و در صورت مدیریت‌نشدن، خسارت‌های سنگین کمّی و کیفی به محصولات گلخانه‌ای وارد کنند.

ویژگی‌های آفات گلخانه‌ای:

• چرخه زندگی کوتاه و تعداد نسل زیاد دارند.
• در فضای بسته گلخانه دشمنان طبیعی کاهش می‌یابند.
• بسیاری از آن‌ها ناقل بیماری‌های ویروسی هستند.
• در برابر سموم، نسبت به شرایط مزرعه سریع‌تر مقاومت ایجاد می‌کنند.

در این مقاله، ۸ گروه اصلی آفات گلخانه شامل شته‌ها، مینوزها، تریپس‌ها، سفیدبالک‌ها، کنه‌های گیاهی، شب‌پره مینوز، کرم میوه‌خوار گوجه‌فرنگی وکرم برگ‌خوار معرفی می‌شوند و برای هرکدام زیست‌شناسی، علائم خسارت و روش‌های مدیریت تلفیقی آفات (IPM) ارائه خواهد شد.

معرفی کامل آفات مهم گلخانه

۱. شته‌ها (Aphids)

گونه‌های مهم:

Myzus persicae – Aphis gossypii – Aphis faba – Macrosiphum euphorbiae

مشخصات زیستی:

• حشرات کوچک، گلابی‌شکل، نرم‌تن و به طول ۳–۱ میلی‌متر
• رنگ: سبز، زرد، صورتی و سیاه
• دارای کورنیکول انتهای شکم
• تولیدمثل: اغلب بکرزایی در گلخانه و افزایش زیاد جمعیت
• طول نسل: ۱۰–۷ روز در شرایط گلخانه
• تخم‌گذاری: در گلخانه کم است و بیشتر زنده‌زا هستند.
• محل فعالیت: تجمع در پشت برگ، سرشاخه‌ها، غنچه‌ها و روی بافت‌های لطیف

نکات کلیدی

• ناقل مهم ویروس‌های (CMV,WMV,ZYMV)
• رشد انفجاری جمعیت در دمای ۲۸–۲۰ درجه
• ایجاد عسلک و به صورت غیرمستقیم کپک دوده‌ای
• حساس به تهویه و جریان هوا

۲. مگس‌های مینوز (.Liriomyza spp)

مشخصات زیستی

• کوچک (۳–۲ میلی‌متر) و دارای بدن زرد و سیاه
• لارو: بدون پا، زرد و شفاف
• ماده‌ها، برگ را سوراخ کرده و تخم‌ریزی می‌کنند.
• طول نسل: هر ۲۱–۱۳ روز یک نسل
• لاروها بین لایه‌های برگ، تونل تغذیه‌ای ایجاد می‌کنند.
• شفیرگی: داخل خاک یا روی سطح برگ

نکات کلیدی

• خسارت مهم به دلیل دالان‌های سفید روی برگ
• ایجاد آلودگی ثانویه و کاهش سطح فتوسنتز
• مقاوم شدن جمعیت‌ها به برخی سموم

۳. تریپس‌ها (Thrips tabaci – Frankliniella occidentalis)

مشخصات زیستی

• اندازه ۱/۵–۱ میلی‌متر برای حشرات کامل
• رنگ: زرد، قهوه‌ای روشن یا تیره
• بال‌های باریک با ریشک
• پوره‌ها به صورت زرد روشن
• تخم‌ریزی داخل بافت برگ
• زمستان‌گذرانی: به‌صورت پوره یا حشره کامل در بقایای گیاهی

نکات کلیدی

• مهم‌ترین ناقل ویروس TSWV
• ایجاد لکه‌های نقره‌ای، چروکیدگی و تغییر رنگ
• بیشترین فعالیت در گلخانه‌های گرم و خشک

۴. سفیدبالک‌ها (Trialeurodes vaporariorum – Bemisia tabaci)

مشخصات زیستی

• حشرات بسیار کوچک، سفید و با طول ۱/۵–۱ میلی‌متر
• تخم‌ها پشت برگ‌ها
• پوره‌ها چسبیده به سطح برگ و سپردارمانند
• طول نسل: ۳۰–۲۲ روز
• تولیدمثل: بکرزایی و دو جنسی
• مکانیسم آسیب: تغذیه از شیره + ترشح عسلک

نکات کلیدی

• ناقل ویروس‌های گیاهی (TYLCV)
• ایجاد کپک دوده‌ای به صورت غیرمستقیم
• جمعیت انفجاری در دمای بالای ۲۵ درجه
• مقاومت بالا نسبت به بسیاری از سموم

۵. کنه‌ها (Tetranychus urticae – T. turkestani – polyphagotas)

مشخصات زیستی

• اندازه ۰/۵–۰/۳ میلی‌متر
• رنگ: سبز، زرد و قرمز
• تولید تار
• در رطوبت پایین و دمای بالا جمعیت به‌سرعت زیاد می‌شود.
• تخم‌گذاری پشت برگ

نکات کلیدی

• ایجاد لکه‌های نقطه‌ای زرد
• در آلودگی شدید تار تنیده شده و برگ خشک می‌شود.
• مقاومت شدید به برخی کنه‌کش‌ها
• گرمای ۳۵–۳۰ درجه سلسیوس بهترین شرایط تکثیر

۶. شب‌پره مینوز گوجه‌فرنگی (Tuta absoluta)

مشخصات زیستی

• پروانه کوچک نقره‌ای و خاکستری
• تخم‌گذاری روی پهنک برگ و میوه
• لاروها داخل برگ و میوه تونل می‌زنند.
• ۱۲-۱۰ نسل در سال در گلخانه
• زمستان‌گذرانی: در تمام مراحل زندگی

نکات کلیدی

• خسارت شدید روی برگ، ساقه و میوه
• امکان خسارت ۱۰۰% در گلخانه
• مقاوم به بسیاری از حشره‌کش‌ها
• فعالیت شدید در دمای ۳۰–۲۵ درجه سلسیوس

۷. کرم میوه‌خوار گوجه‌فرنگی (Helicoverpa armigera)

مشخصات زیستی

• پروانه متوسط با بال‌های قهوه‌ای
• لاروها با تغذیه فراوان و با ۶–۵ سن لاروی
• تخم‌گذاری روی غنچه‌ها و میوه سبز
• ۵ –۳ نسل در سال

نکات کلیدی

• سوراخ کردن میوه و از بین بردن بازارپسندی
• مقاومت بالا به سموم
• فعال در روز و شب
• حشرات کامل، جذب نور می‌شوند.

۸. کرم برگخوار کارادرینا (Spodoptera exigua)

مشخصات زیستی

• شب‌پره با تغذیه بالا و مهاجم
• لاروها سبز و قهوه‌ای با نوارهای جانبی
• ۶–۵ سن لاروی
• تخم‌گذاری به‌صورت توده‌ای روی برگ
• فعالیت بیشتر در پاییز و بهار

نکات کلیدی

• تغذیه گروهی در سنین اول
• جابه‌جایی سریع و خسارت انفجاری
• امکان استفاده از ترکیبات بیولوژیک مانند Bacillus thuringiensis (Bt)

خسارت و علائم آفات مهم گلخانه‌ای

۱. شته‌ها

شته‌ها از شیره گیاهی تغذیه کرده و باعث ضعف عمومی گیاه، کاهش رشد، بدشکلی برگ‌ها و آلودگی به ویروس‌ها می‌شوند. ترشح عسلک علاوه بر رشد کپک دوده‌ای، بازارپسندی محصول را به شدت کاهش می‌دهد. جمعیت شته‌ها در محیط گلخانه به دلیل دما و رطوبت کنترل‌شده خیلی سریع افزایش می‌یابد.

علائم و خسارت‌ها:

• پیچیدگی، تاول‌دار شدن و بدشکلی برگ‌ها
• زردی و کمبود رشد گیاه
• تجمع کلنی در پشت برگ‌ها و روی ساقه
• ترشح عسلک و رشد کپک دوده‌ای
• کاهش کیفیت میوه و گل
• انتقال ویروس‌های گیاهی

۲. مگس‌های مینوز

لارو مینوز داخل پارانشیم برگ تونل ایجاد می‌کند و سطح فتوسنتزی برگ به شدت کاهش می‌یابد. آسیب شدید باعث ریزش برگ و تضعیف گیاه می‌شود. وجود دالان‌ها، کیفیت ظاهری محصول را کاهش می‌دهد و در گلخانه‌ها معمولاً خسارت شدیدتر از فضای باز است.

علائم و خسارت‌ها:

• دالان‌های سفید مارپیچی در برگ
• نکروزه شدن دالان‌ها در آلودگی شدید
• ریزش برگ‌ها
• کاهش رشد و کاهش تولید گل
• ورود بیماری‌های قارچی از محل دالان‌ها
• خشکیدگی برگ‌های جوان

۳. تریپس‌ها

تریپس‌ها با تغذیه از بافت اپیدرم برگ باعث ایجاد لکه‌های نقره‌ای می‌شوند. این آفت با تخم‌گذاری داخل بافت گیاه و انتقال ویروس‌هایی مانند TSWV تهدید بزرگی برای گلخانه‌هاست. همچنین روی گل‌های زینتی لکه و خطوط قهوه‌ای ایجاد می‌کند.

علائم و خسارت‌ها:

• لکه‌های نقره‌ای ناشی از مکیدن شیره
• بدشکلی برگ و گل
• ایجاد نقاط سیاه (فضولات) روی برگ
• خسارت شدید به گلبرگ‌ها (کاهش ارزش زینتی)
• ریزش گل‌ها و خشکیدگی جوانه‌ها
• انتقال ویروس پژمردگی لکه‌دار گوجه‌فرنگی (TSWV)

۴. سفیدبالک‌ها

سفیدبالک‌ها با تغذیه از شیره گیاه و ترشح عسلک باعث ضعف عمومی، زردی و آلودگی شدید به کپک دوده‌ای می‌شوند. از نظر اقتصادی یکی از مهم‌ترین آفات گلخانه‌ای در دنیا هستند و قدرت بالایی در انتقال ویروس‌های گیاهی دارند.

علائم و خسارت‌ها:

• زردی و ضعف گیاه
• تجمع سفیدبالک‌ها هنگام تکان دادن برگ
• ترشح عسلک و ایجاد کپک دوده‌ای
• کاهش رشد و توقف گل‌دهی
• انتقال ویروس‌هایی مانند TYLCV
• خشکیدگی برگ‌های پایین در آلودگی شدید

۵. کنه‌ها

کنه‌ها در شرایط گرم و خشک گلخانه به سرعت تکثیر می‌شوند. تغذیه آن‌ها سبب ایجاد لکه‌های کلروتیک ریز و با پیشرفت آلودگی باعث خشکیدگی برگ‌ها می‌شود.

علائم و خسارت‌ها:

• لکه‌های زرد ریز
• تارهای ریز رو و پشت برگ
• بدشکلی و ضخیم شدن برگ‌های جوان
• خشکیدگی و ریزش برگ‌ها
• کاهش فتوسنتز و رشد
• ریزش گل و میوه‌های کوچک

۶. شب‌پره مینوز (توتا)

لارو این آفت داخل برگ، ساقه و میوه دالان حفر می‌کند و باعث خسارت سنگین در گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای می‌شود. آلودگی میوه باعث فساد و کاهش بازارپسندی می‌گردد.

علائم و خسارت‌ها:

• دالان‌های بزرگ در برگ
• سوراخ و پوسیدگی میوه
• ریزش گل‌ها و جوانه‌ها
• کاهش شدید عملکرد
• آلودگی‌های قارچی ثانویه در میوه

۷. کرم میوه‌خوار گوجه‌فرنگی

لاروها مستقیماً به میوه حمله کرده و سوراخ‌های بزرگ ایجاد می‌کنند. این آفت در گلخانه می‌تواند چند نسل داشته باشد و خسارت اقتصادی زیادی وارد کند.

علائم و خسارت‌ها:

• ایجاد سوراخ در میوه‌های سبز و رسیده
• باقی‌ماندن فضولات داخل میوه
• ریزش میوه‌های آسیب‌دیده
• تغذیه از گل‌ها و کاهش تشکیل میوه

۸. کرم برگخوار کارادرینا

لاروهای این آفت برگ‌ها را به‌صورت وسیع می‌جوند و در محیط گلخانه به‌سرعت گسترش می‌یابند. در صورت عدم کنترل، نابودی کامل بوته محتمل است.

علائم و خسارت‌ها:

• جویده‌شدن برگ‌ها از حاشیه یا مرکز
• ایجاد سوراخ‌های متعدد
• تغذیه از غنچه‌ها و گل‌ها
• کاهش شدید سطح برگ
• توقف رشد گیاه

مدیریت کامل آفات گلخانه‌ای

مدیریت آفات گلخانه‌ای باید چندوجهی و جامع باشد تا اثرگذاری بلندمدت و کاهش مقاومت آفات را تضمین کند. در ادامه، روش‌های مختلف مدیریت با جزئیات توضیح داده شده‌ است:

۱. کنترل زراعی و پیشگیری

• بهداشت گلخانه: حذف بقایای گیاهی آلوده، ضدعفونی ابزار و سطوح و جلوگیری از ورود گیاهان یا نشاء آلوده.
• کاشت ارقام مقاوم و سالم: استفاده از بذر و نشاء عاری از آفات و بیماری‌ها.
• تناوب: کاشت گیاهان غیرمیزبان در دوره‌های بین کاشت‌ها برای کاهش جمعیت آفات.
• کنترل شرایط محیطی: حفظ دما و رطوبت بهینه برای رشد گیاه و کاهش شرایط مناسب تکثیر آفات.

۲. کنترل مکانیکی

• نصب توری و درب‌های دو جداره ورودی برای جلوگیری از ورود حشرات ناقل.
• استفاده از تله‌های زرد و آبی برای جذب شته‌ها، سفیدبالک‌ها و تریپس‌ها.
• جمع‌آوری و حذف مکانیکی برگ‌ها و میوه‌های آلوده به ویژه در مراحل اولیه آلودگی.
• یخ آب زمستانه و شخم خاک برای از بین بردن حشرات زمستان‌گذر.

۳. کنترل بیولوژیک

• شناخت دشمنان طبیعی: استفاده از زنبورهای تریکوگراما، کفشدوزک‌ها و کنه‌های مفید.
• مدیریت اکوسیستم گلخانه‌ای: ایجاد محیطی که دشمنان طبیعی بتوانند جمعیت آفات را کنترل کنند.

۴. کنترل شیمیایی

• انتخاب سموم متنوع: برای جلوگیری از مقاومت آفات.
• زمان‌بندی دقیق سمپاشی: مطابق با چرخه زیستی آفات و مرحله حساس گیاه.

–شته‌ها: قبل از شروع خسارت شدید.

–مینوزها و تریپس‌ها: زمانی که لاروهـا فعال هستند.

–کرم‌ها و شب‌پره‌ها: قبل از ورود لاروها به میوه یا برگ.

• نظارت پس از سمپاشی: ارزیابی میزان کاهش جمعیت و تصمیم‌گیری برای تکرار یا تغییر روش.

۵. ارزیابی اقتصادی و تصمیم‌گیری

• بررسی آستانه اقتصادی خسارت برای هر آفت.
• اجرای کنترل شیمیایی یا بیولوژیک تنها زمانی که جمعیت آفات به سطح خسارت‌زای اقتصادی رسیده باشد.
• بهبود بهره‌وری با ترکیب روش‌ها و کاهش هزینه‌های اضافی.

با ترکیب روش‌های زراعی، مکانیکی، بیولوژیک و شیمیایی، می‌توان جمعیت آفات گلخانه‌ای را تحت کنترل درآورد و اثر منفی آن‌ها بر کیفیت و کمیت محصول را به حداقل رساند.

جمع‌بندی

آفات گلخانه‌ای از مهم‌ترین عوامل کاهش کمیت و کیفیت محصولات گلخانه‌ای هستند. گروه‌های اصلی شامل شته‌ها، مگس‌های مینوز، تریپس‌ها، سفیدبالک‌ها و کنه‌ها و کرم‌های مختلف هستند. هر آفت چرخه زیستی مخصوص به خود، علائم خسارت و میزبان‌های خاص دارد.

مدیریت موفق نیازمند رویکرد تکمیلی و چندوجهی است که شامل روش‌های زراعی، مکانیکی، بیولوژیک و شیمیایی می‌شود. رعایت بهداشت، استفاده از دشمنان طبیعی، سموم انتخابی و زمان‌بندی دقیق عملیات، کلید کنترل پایدار آفات در گلخانه‌هاست. اجرای برنامه مدیریت تلفیقی آفات (IPM) باعث کاهش مقاومت آفات، کاهش هزینه‌ها و افزایش کیفیت محصول می‌شود.

سوالات متداول