شته مومی کلزا یکی از آفات کلیدی مزارع کلزا در جهان و ایران است که خسارت اقتصادی قابل توجهی به محصول وارد میکند. این آفت هم زمان با چند برگی شدن بوتهها در پاییز ظاهر میشود اما جمعیت بالای آن در اواخر زمستان و اوایل بهار مشاهده میشود و به سرعت روی بوتهها گسترش مییابد.
خسارت اصلی شته مومی شامل خشکیدگی ساقهها، توقف رشد بوتهها، کاهش گلدهی و خشک شدن محور خوشهها میباشد. مقاومت این آفت به شرایط سخت محیطی مانند سرما و گرما موجب شده جمعیت آن در طول سال حفظ شود و در زمانهای حساس رشد گیاه، خسارت قابل توجهی ایجاد نماید.
دلایل علمی اهمیت آفت:
- شته مومی کلزا ناقل بیماریهای قارچی و ویروسی نیز میتواند باشد بنابراین مدیریت آن از نظر کنترل بیماریها نیز اهمیت دارد.
- جمعیت اولیه آفت در حاشیه مزرعه شروع به فعالیت میکند و سپس به کل مزرعه گسترش مییابد بنابراین پایش دقیق اولیه حیاتی است.
- خسارت اقتصادی ناشی از کاهش عملکرد و کیفیت دانهها به ویژه در مناطق کشت صنعتی کلزا، اهمیت مدیریتی این آفت را افزایش میدهد.
زیستشناسی و چرخه زندگی شته مومی کلزا:
شته مومی کلزا یک آفت مکنده است که از شیره گیاهی تغذیه میکند. ویژگیهای زیستشناسی آن به شرح زیر است:
۱. رنگ و ظاهر:
- بدن شتهها سبز تیره است و توسط یک لایه مومی آرد مانند پوشیده شده است. این پوشش مومی از تبخیر آب بدن جلوگیری کرده و آفت را در برابر دشمنان طبیعی و شرایط نامساعد محیطی محافظت میکند.
۲. زمان ظهور:
- شته مومی کلزا همزمان با چند برگی شدن بوتهها در پاییز ظاهر میشود.
- جمعیت بالای آفت معمولاً در اواخر زمستان و اوایل بهار مشاهده میشود، زمانی که گیاه وارد مرحله غنچه و گلدهی میشود.
۳. خسارت:
- تغذیه از شیره گیاهی باعث خشکیدگی ساقهها و توقف رشد بوتهها میشود.
- در مرحله گلدهی، آفت به ساقهها و غنچهها حمله میکند که باعث خشک شدن و کاهش عملکرد گل و دانه میشود.
- جمعیت بالای آفت میتواند در مدت کمتر از دو هفته به مرحله خسارتزایی برسد.
۴. مقاومت نسبت به شرایط محیطی:
- این شته به سرما و گرمای شدید مقاوم است و دماهای زیر صفر را نیز تحمل میکند بنابراین حتی در زمستان فعالیت خود را ادامه میدهد.
۵. چرخه زندگی:
- شته مومی کلزا دارای تولید مثل سریع است و در طول فصل رشد چندین نسل ایجاد میکند.
- جمعیت اولیه معمولاً در حاشیه مزرعه شروع میشود و از آنجا به بوتههای میانی گسترش مییابد.
روشهای کنترل:
الف) کنترل زراعی و بیولوژیکی
این مرحله پایه و اساس مدیریت پایدار آفت است. هدف این است که جمعیت شته باعث خسارت اقتصادی نشود تا نیاز به سمپاشی کاهش یابد.
رعایت اصول بهداشت زراعی:
- بقایای آلوده (بوتهها و غلافهای خشک کلزا) باید پس از برداشت جمعآوری و خارج شوند تا به عنوان منبع تخم و آلودگی سال بعد عمل نکنند.
- تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان مانند گندم یا جو میتواند باعث کاهش جمعیت زمستانگذران شود.
پایش و ردیابی آفت:
- پایش منظم از اواخر زمستان تا زمان گلدهی ضروری است.
- بررسی دقیق حاشیه مزارع مهم است چون اولین جمعیتها از آنجا شروع میشود.
- از کارتهای زرد چسبنده یا بررسی چشمی ساقهها برای شناسایی جمعیت اولیه استفاده میشود.
کنترل بیولوژیک:
- دشمنان طبیعی شته مومی شامل کفشدوزکها (Coccinellidae)، بالتوریها (Chrysopidae) و زنبورهای پارازیتوئید (.Aphidius spp) هستند.
- حفظ این حشرات با کاهش مصرف بیرویه سموم و پرهیز از سمپاشی در دورههای گلدهی، نقش مؤثری در کنترل طبیعی دارد.
آبیاری و تغذیه مناسب:
- گیاهان ضعیف و تحت تنش (بهویژه تنش خشکی) به شتهها حساسترند.
- تأمین تغذیه متعادل بهویژه پتاسیم میتواند مقاومت گیاه را افزایش دهد.
ب) کنترل شیمیایی (در صورت طغیان آفت)
زمان مناسب سمپاشی:
- سمپاشی باید قبل از مرحله گلدهی و در زمان مشاهده اولین کلنیهای فعال (معمولاً در حاشیه مزرعه) انجام شود.
- هدف، جلوگیری از گسترش جمعیت و ورود به مرحله خسارتزا میباشد.
- چون در زمان گلدهی زنبورهای عسل و سایر گردهافشانها در مزرعه فعال هستند از سمپاشی در این مرحله باید بطور جدی خودداری شود.
سموم مؤثر توصیهشده:
- ایمیداکلوپراید (Imidacloprid 35% SC): میزان مصرف: ۱ لیتر در هکتار (سیستمیک و مؤثر علیه شتهها در مراحل اولیه).
- پیریمیکارب (Pirimicarb 50% WP): میزان مصرف: ۱ کیلوگرم در هکتار (اختصاصی برای شتهها و کمخطر برای حشرات مفید).
- اسپیروتترامات (Spirotetramat 10% SC): میزان مصرف: ۰/۵ در هزار (دارای اثر سیستمیک دوطرفه (حرکت در آوند چوبی و آبکشی) و مناسب برای کنترل طولانیمدت).
نکته: در صورت بالا بودن تراکم آفت، تکرار سمپاشی بعد از ۷ تا ۱۰ روز توصیه میشود.
نکات فنی و ایمنی هنگام سمپاشی:
- در شرایط بدون باد و در ساعات خنک روز (صبح زود یا عصر) سمپاشی شود.
- از اختلاط بیمورد سموم خودداری کنید مگر با توصیه کارشناس گیاهپزشک.
- سمپاشی در دوره گلدهی انجام نشود.
جدول زمانبندی کنترل تلفیقی شته مومی کلزا:
| فصل / مرحله رشد کلزا | وضعیت آفت و فعالیت زیستی | اقدامات پیشنهادی مدیریت و کنترل |
| پاییز (کاشت تا چندبرگی شدن) | شروع فعالیت اولیه شتهها در هوای معتدل همراه با جمعیت پایین اما قابل مشاهده روی برگهای جوان. | – بازدید مرتب از حاشیه مزرعه. – حذف علفهای هرز میزبان. – حفظ جمعیت حشرات مفید مانند کفشدوزکها و بالتوریها. – پرهیز از مصرف بیرویه کودهای ازته. |
| زمستان (روزهای سرد) | فعالیت آهسته ولی ادامهدار؛ شتهها در شرایط سرد زنده میمانند. | – بررسی دورهای مزرعه در روزهای آفتابی. – کنترل بیولوژیک با حفظ دشمنان طبیعی. – در صورت تراکم زیاد در حاشیه، سمپاشی موضعی. |
| اواخر زمستان تا اوایل بهار (رشد رویشی و طغیان اولیه) | افزایش ناگهانی جمعیت شتهها با گرم شدن هوا. | – استفاده از تلههای زرد رنگ جهت رصد پرواز و تراکم. – پایش هفتگی. – در صورت مشاهده بیش از ۵ شته در هر برگ، اقدام به کنترل شیمیایی با ایمیداکلوپراید یا پیریمیکارب. |
| بهار (غنچهدهی و گلدهی) | بیشترین میزان خسارت؛ شتهها روی ساقه، غنچه و گل تجمع میکنند. | – مرحله حساس: سمپاشی باید قبل از گل کامل انجام شود تا به زنبورهای عسل آسیب نرسد. – استفاده از اسپیروتترامات. – کنترل جمعیت در حاشیه مزرعه و عدم ورود سم به گلها. |
| تابستان (رسیدگی دانه) | کاهش تدریجی جمعیت آفت و تخمگذاری برای نسل بعد. | – جمعآوری بقایای آلوده. – رعایت تناوب زراعی. – شخم عمیق پس از برداشت جهت از بین بردن پناهگاههای زمستانی. |
نکات کلیدی برنامه IPM:
- کنترل شیمیایی آخرین گزینه پس از استفاده از روشهای زراعی و بیولوژیک است.
- سمپاشی فقط در زمان اوج فعالیت شتهها و با دُز توصیهشده انجام شود.
- در زمان گلدهی سمپاشی انجام نشود.
- استفاده از تناوب زراعی با گندم یا جو به کاهش پناهگاههای زمستانی کمک میکند.
- کنترل دقیق در حاشیه مزارع مهمتر از بخشهای مرکزی است (شروع آلودگی معمولاً از حاشیه است).
سخن نهایی:
شته مومی کلزا یکی از مهمترین و خسارتزاترین آفات مزارع کلزا در ایران و جهان است. این آفت با تغذیه از شیره گیاهی ساقهها، برگها و غنچهها باعث کاهش رشد، چروکیدگی دانه، ریزش گلها و خشکیدگی بوتهها میشود.
از آنجا که این شته در شرایط سرد و گرم مقاومت بالایی دارد و در مدت کوتاهی (کمتر از دو هفته) میتواند جمعیت خود را چندین برابر کند، لازم است پایش منظم و مدیریت تلفیقی (IPM) از ابتدای رشد گیاه تا پایان فصل اجرا شود.
مؤثرترین راه کنترل، پیشگیری و اقدام بهموقع در مراحل اولیه آلودگی است؛ بهویژه در حاشیه مزارع. استفاده از دشمنان طبیعی، تغذیه متعادل، تناوب زراعی و سمپاشی هدفمند و علمی در زمان مناسب، میتواند از خسارتهای سنگین اقتصادی جلوگیری کند.
نکات کلیدی در مدیریت شته مومی کلزا
- آفت از حاشیه مزرعه آغاز شده و بهسرعت گسترش مییابد.
- حساسترین مرحله کلزا نسبت به آفت، زمان ساقهروی و تشکیل غنچهها است.
- از سمپاشی در دوره گلدهی بهدلیل خطر برای زنبورهای عسل خودداری کنید.
- سمپاشی را فقط هنگام مشاهده کلنیهای فعال در مراحل اولیه انجام دهید.
- استفاده از سموم اختصاصی (مثل پیریمیکارب) برای کاهش آسیب به دشمنان طبیعی توصیه میشود.
- پایش مستمر و رعایت تناوب زراعی از اصول کلیدی در کنترل پایدار آفت هستند.
- در مناطق آلوده، برداشت کامل بقایای گیاهی پس از فصل رشد ضروری است.
سوالات متداول:
در اواخر زمستان تا زمان گلدهی (بهار)، زمانی که دمای هوا معتدل است و گیاه در مرحله رشد سریع ساقه و تشکیل غنچه قرار دارد.
خیر، شته مومی کلزا توان تحمل دماهای زیر صفر را دارد و فعالیت خود را حتی در شرایط سرد ادامه میدهد.
رعایت تناوب زراعی، حذف بقایای آلوده و پایش منظم مزارع در اواخر زمستان و اوایل بهار.
بله، استفاده از حشرات مفید مانند کفشدوزکها، بالتوریها و زنبورهای پارازیتوئید بسیار مؤثر است.
سموم سیستمیک و اختصاصی مانند ایمیداکلوپراید، پیریمیکارب و اسپیروتترامات توصیه میشوند.
