نماتد Ditylenchus destructor یکی از آفات خاکزی و بسیار خسارتزای سیب زمینی است که معمولاً علائم آن هنگام برداشت محصول مشاهده میشود. این نماتد از طریق عدسکها وارد غده و استولون میشود و عمدتاً ریشهها تحت تأثیر قرار نمیگیرند. علائم اولیه شامل تغییر رنگ زیرپوست غده از خاکستری تا گچی است که به تدریج باعث ایجاد حفره، ترک خوردگی و کاغذی شدن پوست غده میشود. با پیشرفت بیماری، آلودگیهای قارچی و باکتریایی نیز تشدید میشوند و کیفیت و بازارپسندی محصول کاهش مییابد.
نماتد ماده قادر است بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ تخم بگذارد و در بقایای گیاهی بهتر از خاک خشک دوام میآورد. همچنین این نماتد با تولید آنزیم آمیلاز، نشاسته غده را به قند تبدیل کرده و شرایط را برای گسترش پوسیدگی نرم فراهم میکند. به همین دلیل، نماتد مولد پوسیدگی غده سیب زمینی میتواند خسارتهای اقتصادی سنگینی ایجاد کند و مدیریت آن نیازمند برنامهریزی دقیق در طول فصل زراعی است.
این مطلب بر اساس صحبتهای دکتر مجتبی اسکندری (متخصص بیماریشناسی گیاهی و مدیر فنی گروه شرکتهای اکیدا) تدوین شده و به بررسی جامع زیستشناسی، علائم و روشهای کنترل نماتد مولد پوسیدگی غده سیب زمینی میپردازد.
چرخه زندگی و میزبانهای نماتد مولد پوسیدگی غده سیب زمینی
نماتد Ditylenchus destructor یک انگل داخلی مهاجر است که معمولاً داخل بافت غده سیب زمینی حرکت کرده و تخمگذاری میکند. چرخه زندگی این نماتد حدود ۶ روز طول میکشد و اغلب در داخل خود غده رخ میدهد. نماتد ماده تخمهای خود را در بافت میزبان میگذارد و این تخمها پس از تفریخ، مجدداً در همان غده یا به غدههای دیگر منتقل میشوند. به همین دلیل، خاک نقشی محدود در انتقال آن دارد و کنترل و مدیریت باید به صورت مستقیم روی غده و گیاه انجام شود.
این نماتد میزبانهای بسیار متنوعی دارد که شامل بیش از ۱۰۰ گونه گیاهی میشود. برخی از مهمترین میزبانها عبارتند از:
- گیاهان زراعی: سیب زمینی، گوجه فرنگی، هویج، چغندر، بادامزمینی، یونجه و غلات.
- گیاهان خانواده کدوئیان: خربزه، کدو و هندوانه.
- درختان میوه: پسته، بادام و زیتون.
- گیاهان فضای سبز و گلها: رز، لاله و زنبق.
دامنه میزبانی وسیع این نماتد باعث میشود که استفاده از تناوب زراعی به تنهایی برای کنترل آن چندان مؤثر نباشد و لازم است علفهای هرز و گیاهان میزبان جانبی نیز مدیریت شوند.
علائم و خسارتهای ناشی از نماتد مولد پوسیدگی غده سیب زمینی
نماتد Ditylenchus destructor معمولا علائم خود را در زمان برداشت غدهها نشان میدهد و تأثیر آن روی ریشهها کمتر است. این نماتد از طریق عدسکها وارد غده و استولون میشود و باعث تغییر رنگ زیرپوست غده از خاکستری تا گچی میشود.
با پیشرفت آلودگی، حفرههایی در بافت غده ایجاد میشود که حتی ممکن است به حلقه آوندی برسند. در این مرحله، آلودگیهای قارچی و باکتریایی ثانویه نیز روی غدهها ایجاد میشوند. پوست غده ظاهری کاغذی پیدا کرده، چروک میشود و ترک میخورد.
نماتد با آنزیم آمیلاز خود، نشاسته موجود در غده را به قند تبدیل میکند که این شرایط باعث افزایش فعالیت باکتریهای مولد پوسیدگی نرم میشود. به همین دلیل، پوسیدگی خشک اولیه ناشی از نماتد ممکن است به پوسیدگی نرم تبدیل شود.
در شرایط انباری نامناسب به ویژه بدون تهویه مطلوب، خسارت این نماتد بسیار شدید است و کل غده ممکن است بپوسد. درجه حرارت بالای ۳۵ درجه سانتیگراد باعث غیرفعال شدن نماتد میشود در حالی که دمای پایینتر از ۵ درجه سانتیگراد رشد و تکثیر آن را محدود میکند.
در سطوح پایین آلودگی، علائم معمولاً قابل مشاهده نیست بنابراین شناسایی همه غدههای آلوده دشوار است و توصیه میشود چنین غدههایی برای استفاده بهعنوان بذر به کار نروند.
کنترل و پیشگیری از نماتد مولد پوسیدگی غده سیب زمینی
برای کاهش خسارت ناشی از نماتد Ditylenchus destructor، رعایت چندین نکته حیاتی است:
۱. انتخاب و نگهداری غده سالم:
غدههای بدون علائم نماتد بهترین گزینه برای کاشت هستند. غدههای آلوده باید سریعاً مصرف یا در دمای پایین (حدود ۵ درجه سانتیگراد) و خشک نگهداری شوند تا از تکثیر نماتد جلوگیری شود.
۲. بهداشت مزرعه و ابزارها:
ماشینآلات و خاکی که با غدهها در تماس هستند نباید آلوده باشند. ابزارهای هرس و برداشت باید بطور مرتب ضدعفونی شوند تا انتقال نماتد به سایر غدهها یا مزرعه کاهش یابد.
۳. تناوب زراعی و کنترل علفهای هرز:
نماتد دارای میزبانهای متنوعی است از جمله گیاهان زراعی مانند گوجه فرنگی، هویج، یونجه و بادام زمینی و حتی گیاهان گلدار و فضای سبز. به همین دلیل در انتخاب تناوب باید دقت شود. کشت غلات و ذرت همراه با کنترل کامل علفهای هرز میتواند کمک کننده باشد.
۴. ضدعفونی غدهها:
استفاده از سموم قارچکش مانند کاربوکسین تیرام برای ضدعفونی غدهها قبل از کاشت اثربخش گزارش شده است.
۵. مدیریت انبار:
غدهها باید در شرایط خشک و خنک نگهداری شوند. دمای بالای ۵ درجه سانتیگراد و رطوبت موجود در انبار، باعث تکثیر نماتد و گسترش سریع آلودگی از غدهای به غده دیگر میشود.
برای کسب اطلاعات بیشتر در ارتباط با شرایط نگهداری صحیح میتوانید، مقاله “بهترین روش نگهداری سیب زمینی در انبار؛ راهنمای کشاورزان“ را مطالعه کنید.
جمعبندی:
نماتد مولد پوسیدگی غده سیب زمینی (Ditylenchus destructor) یکی از عوامل مهم پوسیدگی غده در سیب زمینی است که معمولاً در زمان برداشت علائم آن دیده میشود. این نماتد از عدسکها وارد غده شده و با ایجاد تغییر رنگ زیرپوست، فرورفتگی و ترک، زمینه را برای پوسیدگیهای قارچی و باکتریایی فراهم میکند.
چرخه زندگی کوتاه، توان تولید مثلی بالا و دامنه میزبانی وسیع، مدیریت آن را دشوار میکند. بهترین روشهای کنترل شامل استفاده از غده سالم، خشک و خنک کردن غدهها در انبار، ضدعفونی غدهها با ترکیباتی مانند کاربوکسین تیرام و کنترل علفهای هرز و گیاهان میزبان در تناوب زراعی است. توجه به این نکات، کاهش خسارت نماتد و حفظ عملکرد محصول را ممکن میسازد.
