کرم سفید ریشه (Polyphylla olivieri) یکی از مهمترین آفات ریشه درختان میوه، گیاهان زینتی و فضای سبز است که در اغلب منابع کشور وجود دارد. این آفت باعث ضعف و خشکیدگی درختان میشود و نهالها و درختان با سیستم ریشهای محدود بیشترین آسیب را متحمل میشوند.
دوره لاروی این آفت دو تا سه سال طول میکشد و لاروها با تغذیه از ریشه گیاهان میزبان، مانع جذب مواد غذایی و آب توسط گیاه میشوند. سوسکهای بالغ این آفت به دلیل فعالیت شبانه و جلبشدن به نور، در زمان رسیدن میوهها بهویژه زردآلو بهراحتی قابل شناسایی هستند. خسارت کرم سفید ریشه باعث کاهش عملکرد، کیفیت محصول و در موارد شدید، خشکیدگی درختان میشود. مدیریت این آفت نیازمند تلفیق روشهای زراعی، مکانیکی و شیمیایی است تا جمعیت آن کنترل شود و آسیبهای اقتصادی به حداقل برسد.
شکلشناسی و زیستشناسی کرم سفید ریشه:
حشره کامل:
کرم سفید ریشه با نام علمی Polyphylla olivieri از خانواده Scarabaeidae و راسته قاببالان است. حشره کامل، سوسکی نسبتاً درشت با طولی حدود ۲۷ تا ۳۵ میلیمتر است. رنگ بدن آن قهوهای روشن بوده و روی پشت سینهی اول سه نوار طولی سفید یا کرمرنگ دیده میشود. در ناحیهی انتهایی شاخکها، تعدادی صفحه (لاملا) وجود دارد که در نرها بلندتر و بزرگتر از مادهها میباشد. این ویژگی یکی از مهمترین معیارهای تشخیص جنسیت در سوسکهای این خانواده است.
در استان خراسان، گونهی P. adspersa گونهی غالب است. این گونه اندکی کوچکتر بوده (۲۳ تا ۳۰ میلیمتر طول دارد) و رنگ آن قهوهای مایل به قرمز است. سطح بدن نیز با پوشش کرکهای روشن پوشیده شده و ظاهری مایل به زرد به آن میدهد.
تخم:
تخمها درشت، بیضیشکل و سفید رنگاند. مادهها، تخمهای خود را در عمق حدود ۵ سانتیمتری خاک و معمولاً در محل تجمع مواد آلی و کودهای دامی نپوسیده میگذارند. هر حشره ماده بطور میانگین ۲۰ عدد تخم میگذارد که معمولاً بهصورت گروهی یا انفرادی قرار میگیرند.
لارو (کرم سفید):
لاروها به رنگ سفید شیری، خمیده و دارای سه جفت پای سینهای هستند. سر لارو قهوهای و انتهای بدن ضخیمتر است. این لاروها در اصطلاح علمی اسکارابیفرم (Scarabaeiform) نامیده میشوند. طول لارو کامل حدود ۷۵ تا ۸۹ میلیمتر است. این مرحله مهمترین و مخربترین بخش زندگی آفت به شمار میرود.
زیستشناسی:
آفت دارای چرخهی زندگی سهساله است:
- سال اول: تخمگذاری و خروج لاروهای سن اول (تغذیه از ریشه گیاهان علفی و مواد آلی خاک).
- سال دوم: ورود لاروها به ریشهی درختان و شروع خسارت شدید.
- سال سوم: ادامه تغذیه و سپس شفیره شدن در عمق خاک.
در زمستان، لاروها به عمق ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتری خاک میروند و در بهار و تابستان دوباره به سطح خاک (۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر) بازمیگردند. حشرات کامل از اواخر خرداد تا اوایل تیرماه ظاهر میشوند، بیشتر در شب پرواز میکنند و به نور جلب میشوند.
نحوه خسارت و علائم آلودگی کرم سفید ریشه:
کرم سفید ریشه یکی از مخربترین آفات خاکزی در باغها، چمنزارها و فضاهای سبز است. بیشترین خسارت توسط لاروها (کرمهای سفید رنگ) ایجاد میشود (نه حشره کامل). این لاروها از ریشه گیاهان مختلف تغذیه میکنند و با بریدن یا جویدن ریشهها باعث اختلال در جذب آب و مواد غذایی میشوند.
نحوه خسارت:
- تغذیه از ریشههای گیاهان زراعی، درختان و چمنها: لاروها ریشههای فرعی و اصلی را میجوند. این موضوع باعث ضعف عمومی گیاه و در نهایت خشکیدگی آن میشود.
- کاهش استحکام درختان: درختانی که ریشههایشان آسیب دیده، هنگام آبیاری یا وزش باد به راحتی واژگون میشوند.
- توقف رشد نهالها و بوتهها: نهالهای جوان به علت نداشتن سیستم ریشه گسترده، بسیار سریعتر از بین میروند.
- خسارت به چمن و فضای سبز شهری: لاروها در زیر سطح خاک چمن فعالیت کرده و باعث زرد شدن، خشک شدن و جدا شدن لایههای چمن از خاک میشوند.
علائم آلودگی:
- زردی و پژمردگی تدریجی برگها بدون نشانهای از بیماری قارچی یا آبیاری نامناسب.
- توقف رشد ناگهانی در نهالها و گیاهان زراعی.
- جدا شدن آسان گیاه از خاک (در اثر قطع ریشهها).
- مرگ تدریجی درختچهها یا چمن به صورت لکهای.
- در صورت کندن خاک، مشاهده لاروهای سفید خمیده در اطراف ریشهها.
نکته کاربردی:
در باغهای آلوده، معمولاً بیشترین تراکم لاروها در نواحی است که کود دامی تازه یا نپوسیده استفاده شده است زیرا بوی مواد آلی در حال تجزیه، سوسکهای ماده را برای تخمگذاری جذب میکند.
مدیریت و کنترل تلفیقی کرم سفید ریشه:
مدیریت کرم سفید ریشه باید به صورت تلفیقی و چندجانبه انجام شود چون این آفت چندساله بوده و لاروهایش در اعماق مختلف خاک زندگی میکنند. اجرای یک روش بهتنهایی معمولاً کافی نیست. در ادامه، اصول کنترل مکانیکی، زراعی و شیمیایی را مرور میکنیم:
۱. کنترل زراعی و پیشگیرانه
شخم پاییزه و بهاره
- با شخم عمیق در پاییز و تابستان میتوان لاروها و شفیرهها را در معرض نور خورشید و پرندگان قرار داد.
- این روش یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش جمعیت آفت در خاک است.
مدیریت کود دامی
- از بهکار بردن کود دامی نپوسیده خودداری کنید زیرا محل مناسبی برای تخمگذاری حشرات ماده است.
- در صورت نیاز، کود را کاملاً پوسانده و قبل از مصرف در معرض آفتاب قرار دهید یا ضدعفونی کنید.
کاشت گیاهان غیرمیزبان
- در اراضی آلوده، میتوان برای یک فصل از گیاهان غیرمیزبان مانند یولاف یا سورگوم استفاده کرد تا جمعیت آفت کاهش یابد.
۲. کنترل فیزیکی و مکانیکی
جمعآوری حشرات کامل با نور (تله نوری)
- حشرات کامل در اوایل تابستان (خرداد تا تیر) شبها به سمت چراغها جذب میشوند.
- نصب تله نوری در نقاط تاریک باغ یا مزرعه به شکار تعداد زیادی از سوسکهای بالغ کمک میکند.
- چراغها باید از غروب تا نیمهشب روشن بمانند.
از بین بردن لاروها با شخم سطحی و جمعآوری دستی
- در باغهای کوچک یا هنگام آمادهسازی زمین، میتوان با بیل یا خاکبرداری سبک لاروها را جمعآوری و نابود کرد.
- پرندگان اهلی مثل مرغ نیز در از بین بردن لاروها نقش موثری دارند.
۳. کنترل بیولوژیکی
استفاده از قارچها و باکتریهای مفید خاکزی
- گونههایی مانند Beauveria bassiana و Metarhizium anisopliae با آلوده کردن بدن لارو، باعث مرگ آن میشوند.
- Bacillus thuringiensis (BT) نیز در برخی شرایط مؤثر گزارش شده است.
- این روشها برای باغهای ارگانیک و فضای سبز شهری مناسبترند.
۴. کنترل شیمیایی
مهمترین اصل:
سمپاشی باید بر اساس سن لاروی اول یا دوم (لاروهای جوان و نزدیک سطح خاک) انجام شود؛ زیرا در سنین بالاتر، لارو در عمق خاک بوده و اثر سم کاهش مییابد.
مراحل اجرای سمپاشی مؤثر:
- سه هفته پس از پایان پرواز سوسکهای بالغ (اواسط تیر)، پای درختان آلوده را شخم سطحی بزنید.
- آبیاری سنگین انجام دهید تا خاک مرطوب و نفوذ سم محدود به عمق فعالیت لاروها شود.
- پس از دو روز، محلول حشرهکش را در سایهانداز درخت بریزید.
- دو روز بعد، آبیاری سبک انجام دهید تا سم در عمق ۳۰–۲۰ سانتیمتری (محل فعالیت لاروها) نفوذ کند.
سموم توصیهشده:
- ایمیداکلوپراید به میزان ۰/۷ در هزار
- فوزالن به میزان ۱/۵ تا ۲ لیتر در هکتار
توجه: استفاده از سم باید زیر نظر کارشناس گیاهپزشکی و با رعایت دوره کارنس انجام شود.
۵. کنترل تلفیقی در طول سه سال
چون چرخه زندگی آفت حدود سه سال است، برنامه کنترل باید حداقل سه سال متوالی ادامه یابد تا جمعیت لاروهای هر نسل کنترل شود. ترکیب شخم عمیق، تله نوری، استفاده از کود پوسیده و سمپاشی هدفمند، بیشترین بازده را دارد.
سخن پایانی:
کرم سفید ریشه یکی از آفات مهم و خسارتزای درختان میوه، گیاهان زینتی و فضای سبز است که در بسیاری از نقاط کشور بهویژه در استان خراسان، شیوع گستردهای دارد. حشره کامل این آفت سوسکی قهوهایرنگ با نام عمومی «سوسک زردآلو رسانک» است که در اوایل تابستان (اواخر خرداد) ظاهر میشود. مادهها تخمهای خود را در خاک و نزدیک ریشه گیاهان یا در محل کودهای دامی نپوسیده قرار میدهند.
لاروهای سفید و خمیده، طی دو تا سه سال در خاک باقی مانده و با تغذیه از ریشه گیاهان موجب زردی، پژمردگی و در نهایت خشکیدگی کامل آنها میشوند. برای کنترل این آفت، استفاده از روشهای مدیریت تلفیقی (IPM) ضروری است.
- در بخش کنترل زراعی و مکانیکی، شخم عمیق پاییزه و بهاره، عدم استفاده از کودهای نپوسیده، جمعآوری لاروها و استفاده از تلههای نوری برای شکار حشرات بالغ توصیه میشود.
- در بخش کنترل بیولوژیکی، بهرهگیری از قارچهای مفید خاکزی مانند Beauveria bassiana و Metarhizium anisopliae موثر است.
- در بخش کنترل شیمیایی، سمپاشی هدفمند در زمان فعالیت لاروهای جوان (اواسط تیرماه) با حشرهکشهایی مانند ایمیداکلوپراید و فوزالن در محدوده سایهانداز درختان پیشنهاد میشود.
- برنامه کنترل باید بهمدت سه سال متوالی ادامه یابد تا تمام نسلهای آفت از بین بروند. اجرای همزمان شخم، تله نوری و سمپاشی هدفمند، بیشترین اثربخشی را در کاهش جمعیت کرم سفید ریشه دارد.
سوالات متداول:
کرم سفید ریشه از خانواده اسکارابیئده (Scarabaeidae) است که با تغذیه از ریشه گیاهان میزبان، موجب کاهش رشد، عملکرد و حتی مرگ گیاه میشود.
علامتهای رایج شامل پژمردگی یا زردی بدون دلیل واضح، رشد کم در نهالها، آسان جدا شدن گیاه از خاک و وجود حفرهها در خاک یا مشاهده لارو سفید رنگ خمیده در اطراف ریشهها هستند.
بهترین زمان برای کنترل، زمانی است که لاروها در عمق کم خاک (۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر) فعال باشند؛ معمولاً درست پس از تخمگذاری حشرات کامل و پیش از انتقال عمیق لاروها (یعنی اوایل تابستان) مناسب ترین بازه است.
زیرا لاروها طی دوره چندساله خود در اعماق مختلف خاک پنهان هستند. کنترل مؤثر نیازمند تلفیق روشهای زراعی، مکانیکی، بیولوژیکی و شیمیایی است تا نسلهای بعدی آفت نیز تحت پوشش قرار گیرند.
بله، استفاده از قارچهای مفید و نماتدهای حشرهکش خاکزی برای کنترل لاروها در حال بررسی هستند و در شرایط مناسب میتوانند بخشی از برنامه سازگار با محیطزیست باشند.
