گردو یکی از مهمترین درختان میوه در ایران و بسیاری از کشورهای دنیا به شمار میرود و جایگاه ویژهای در اقتصاد باغداری دارد. اما این درخت ارزشمند همواره در معرض تهدید بیماریهای مختلف است که یکی از جدیترین آنها بیماری بلایت باکتریایی گردو میباشد. این بیماری بهویژه در مناطق با شرایط گرم و مرطوب خسارتهای قابلتوجهی به بار میآورد و در صورت عدم مدیریت، میتواند تا نیمی از محصول سالانه را نابود کند.
با توجه به اهمیت موضوع، شناخت دقیق عامل بیماری، علائم، چرخه زندگی و روشهای علمی و عملی کنترل برای حفظ سلامت درختان و افزایش عملکرد اقتصادی ضروری است.
بیماری سوختگی یا بلایت باکتریایی گردو
بیماری سوختگی یا بلایت باکتریایی گردو یکی از مهمترین و خسارتزاترین بیماریهای درختان گردو در دنیا است که هر ساله منجر به کاهش تولید و عملکرد گردو میشود. عامل این بیماری باکتری Xanthomonas arboricola pv. Juglandis است. خسارت اقتصادی بیماری بلایت باکتریایی گردو به دلیل حمله باکتری به میوه است که در صورت عدم مدیریت بیماری، در مناطق گرم و مرطوب می تواند بیش از ۵۰% خسارت وارد کند.
باکتری عامل بیماری به تمام گونههای جنس گردو حمله میکند اما مقاومت گونهها در برابر بیماری متفاوت است. این باکتری در شرایط محیطی گرم و مرطوب و دمای ۱۶ تا ۲۹ درجه سانتیگراد بیشترین فعالیت را دارد.
نشانههای بیماری:
علائم در میوهها:
باکتری بلایت گردو تمام قسمتهای هوایی درخت را آلوده کرده و میوهها را هدف میگیرد تا جلب توجه کنند. باکتری روی برگها، میوهها، سرشاخهها و شاخهها، لکههای قهوهای تا سیاه با هاله زرد ایجاد میکند سپس این لکهها را نکروزه کرده و خشک میکند و خطوط سیاه را در رگبرگها ایجاد میکند.
علائم در برگهای جوان و شاتونها:
در برگهای جوان، این باکتری موجب بدشکلی و حاشیه سوختگی میشود (شکل ۵). علائم این بیماری روی شاتونهای (گلهای نر) گردو به صورت چروکیدگی، سیاه شدن و ریزش شاتونها است (شکل ۶). باکتری شاتونها را آلوده کرده، گردههای گل را مبتلا میسازد و در نتیجه میوهها را آلوده میکند.
علائم در شاخهها:
شاخه جوان و سبز، بسیار حساس به بیماری هستند. باکتری عامل بلایت گردو، شاخههای جوان را آلوده کرده و روی آنها زخمهای نکروزه سیاه با طول چند سانتیمتر ایجاد میکند. باکتری همچنین میتواند بافت ساقه را نفوذ دهد و شانکر به وجود بیاورد.
علائم در تنه:
باکتری گاهی تنه درخت را آلوده کرده و لکهها و شانکر ایجاد میکند. در شرایط مرطوب، باکتری از این لکهها ترشح میکند و این ترشحات بهعنوان منبع آلودگیهای ثانویه عمل میکنند.
تاثیر زمان آلودگی در میزان خسارت:
شدت نشانهها و میزان خسارت بیماری روی میوه بستگی به زمان آلودگی دارد. آلودگی در ابتدای فصل منجر به چروکیدگی، ریزش گل ماده، پوسیدگی گلگاه میوه (شکل ۱۰) و ریزش شدید میوههای کوچک میشود. باکتری روی میوههای نارس رشد کرده، پوست سبز آنها را لکهدار و آبسوخته میسازد و مغز گردو را چروکیده، سیاه و پوک میکند.
چرخه بیماری:
باکتری Xanthomonas arboricola pv. Juglandis بطور عمده زمستان را در جوانه های در حال خواب سپری می کند. همچنین در سنبله یا شاخههای آلودهی زمستانگذرانی کرده و همزمان با بیدارشدن درخت و رشد شاتون و جوانهها در اوایل بهار، شروع به فعالیت و تکثیر میکند. بنابراین جوانهها و شاتونهای آلوده باکتری را در طول زمستان در خود نگه میدارند و بهعنوان منبع اصلی آلودگی اولیه عمل میکنند.
باکتری از گرده گلهای نر آلوده استفاده کرده و آلودگی را به درختان مجاور منتقل میکند. سپس با قطرات باران، گرده و حشرات به برگها، شاخهها، میوهها و جوانههای در حال رشد میرسد و آلودگیهای ثانویه و چرخههای متوالی بیماری را ایجاد میکند.
مدیریت بیماری بلایت گردو:
اقدامات مدیریتی بیماری بلایت باکتریایی گردو شامل موارد زیر می باشد:
- کاشت ارقام متحمل
- کاشت نهالهای سالم و عاری از آلودگی
- رعایت فاصله کاشت در نهالستانها (حداقل فاصله کاشت درختان گردو ۱۰ متر و بهترین فاصله کاشت برای آفتابگیری تاج درخت ۱۲ تا ۱۵ متر است).
- کاشت ارقام دیر گل مانند فرانکویت (Franquette) و هارتلی (Hartley)
- هرس شاخه ها و بافتهای آلوده، جمعآوری میوههای آلوده و حذف بقایای گیاهی (جهت حذف منبع آلودگی و نیز افزایش جریان هوا در شاخهها)
- مدیریت آبیاری و اجتناب از آبیاری بارانی بخصوص در زمان گلدهی
- مدیریت و حذف علفهای هرز
- مدیریت تغذیه و استفاده از ترکیبات افزایش دهنده قدرت ایمنی درختان مانند فسفیت مس و فسفیت پتاسیم
کنترل شیمیایی:
مهمترین روش کنترل شیمیایی باکتریها استفاده از سموم حاوی یون مس و آنتیبیوتیکها است. وقتی در بهار شاخهها شروع به رشد میکنند استفاده از فرمولاسیونهایی نظیر هیدروکسیدمس و یا سایر ترکیبات دارای یون مس مانند اکسیکلرورمس و همچنین ترکیب بردوسیف توصیه میشود.
مراحل اول تا سوم سمپاشی:
سمپاشی با این ترکیبات بافتهای تازه روییده را در هوای بارانی محافظت میکند. گسترش بیماری بلایت بشدت متاثر از رطوبت میباشد و اصولاً تعداد نوبتهای سمپاشی بر اساس شدت ، دفعات و مدت بارندگی تنظیم میشود. باغداران در باغهایی که ریسک آلودگی بالاست، باید تا ۷ نوبت سمپاشی با سموم مسی مانند بردو یا اکسیکلرور مس انجام دهند. باکتریکشها اولین سمپاشی پیشگیرانه را در اسفند و قبل از تورم جوانهها انجام میدهند، سپس نوبت دوم را در اوایل دوره رویشی زمانی که ۳۰ تا ۴۰ درصد جوانههای برگ شکفتهاند (حدود ۷ روز پس از تورم جوانه انتهایی) اجرا میکنند و نوبت سوم را ۵ تا ۷ روز بعد برای کنترل باکتری در باقی جوانههای در حال شکفتن انجام میدهند.
مراحل چهارم تا هفتم سمپاشی:
نوبت چهارم محلولپاشی در زمان شروع شکفتن گلهای ماده (حدود پانزده روز تا یک ماه بعد از نوبت اول) و نوبت پنجم در ابتدای مرحله تشکیل میوه انجام میشود. در صورت نیاز، نوبت های ششم و هفتم محلولپاشی با فواصل ۲۰ تا ۳۰ روز پس از تشکیل میوه صورت میگیرند (مدلهای پیشآگاهی بلایت گردو (Xanthocast) با استفاده از اطلاعات مربوط به رطوبت، دما و ریخت شناسی درخت ، بهترین زمان محلول پاشی را پیشنهاد می نمایند).
اگر در فصل گذشته بیماری بلایت باکتریایی در باغ مشاهده شده و برای دوره گلدهی امسال نیز بارندگی پیشبینی میشود، حتماً محلولپاشی با باکتریکش را در برنامه مدیریت خود قرار دهید. بهترین زمان برای اولین محلولپاشی، زمانی است که حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از شاتونها ظاهر شدهاند. این زمان معمولاً ۷ تا ۱۰ روز پیش از ظهور گلهای ماده است. انجام این اقدام بهموقع میتواند بطور قابلتوجهی از آلودگی اولیه و انتقال بیماری به گلها و میوههای جوان جلوگیری کند.
همچنین به نظر می رسد که سایر باکتریکشها از جمله فرمولاسیونهای مختلف روی شامل سولفات روی و لیگنوسولفات روی میتوانند جهت کنترل بلایت باکتریایی گردو بکار روند.
سحن پایانی:
بیماری بلایت باکتریایی گردو یکی از مهمترین چالشهای باغداران در سراسر جهان و بهویژه در مناطق گردوخیز ایران است. این بیماری با حمله به برگ، شاخه، گل و میوه، علاوه بر کاهش عملکرد، کیفیت محصول را نیز بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. باکتری عامل بیماری بهسرعت در شرایط مرطوب گسترش یافته و باعث خسارت اقتصادی سنگینی میشود.
مدیریت این بیماری تنها با یک روش واحد امکانپذیر نیست؛ بلکه نیاز به یک برنامه تلفیقی دارد که شامل انتخاب ارقام مقاوم، رعایت اصول بهداشتی باغ، مدیریت صحیح آبیاری و استفاده بهموقع از سموم مسی و سایر ترکیبات باکتریکش میباشد. هرس شاخههای آلوده، جمعآوری بقایا و تقویت تغذیه درختان از جمله اقدامات مهم برای پیشگیری از شیوع این بیماری محسوب میشوند.
در نهایت، آگاهی و پیشگیری بهترین ابزار مقابله با بلایت باکتریایی گردو است. هرچه باغداران و کارشناسان کشاورزی شناخت بیشتری از این بیماری و چرخه زندگی آن داشته باشند، احتمال کاهش خسارت و افزایش بهرهوری باغات گردو بیشتر خواهد بود.
