انواع شته گندم؛ شناسایی، خسارت و روش کنترل آن‌ها

گندم و جو به عنوان دو محصول استراتژیک در کشور، نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی دارند. اما این محصولات همواره در معرض تهدید آفات مختلف قرار می‌گیرند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها شته‌ها هستند. شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی، تضعیف بوته‌ها و انتقال بیماری‌های ویروسی می‌توانند خسارت‌های شدیدی به مزرعه وارد نمایند.

در سال‌های اخیر و با توجه به تغییرات اقلیمی نظیر کاهش بارش‌ها در پاییز و زمستان و افزایش نسبی دما در فصل سرد، جمعیت شته‌ها به‌ویژه شته روسی افزایش یافته و به یکی از آفات خطرناک مزارع گندم و جو تبدیل شده است. شدت خسارت این آفت می‌تواند از مراحل اولیه رشد بوته تا زمان خوشه‌دهی ادامه داشته و در صورت عدم مدیریت صحیح، کاهش چشمگیر عملکرد محصول را به دنبال داشته باشد.

در این مقاله به معرفی مهم‌ترین گونه‌های شته گندم و جو، علائم خسارت، نقش آن‌ها در انتقال بیماری‌ها و روش‌های مدیریت و مبارزه پرداخته می‌شود.

معرفی گونه‌های شته گندم و جو:

شته‌ها از مهم‌ترین آفات مکنده گیاهان زراعی هستند که در مزارع گندم و جو نیز حضور گسترده دارند. در کشور ما دو گونه اصلی بیشترین اهمیت اقتصادی را دارند:

۱.شته روسی گندم (Diuraphis noxia):

• یکی از آفات بسیار خطرناک مزارع گندم و جو در شرایط کنونی است.
• حضور آن معمولاً از مرحله چندبرگی شدن بوته تا ساقه مشاهده می‌شود.
• این شته علاوه بر مکیدن شیره گیاه و تضعیف آن، مواد سمّی به بافت تزریق می‌کند که منجر به تخریب کلروپلاست‌ها و بروز نوارهای زرد، سفید یا ارغوانی روی برگ‌ها می‌شود.
• در آلودگی شدید، برگ‌ها لوله شده، رشد گیاه متوقف می‌گردد و حتی ریشک‌های خوشه در برگ لوله‌شده گیر می‌کنند.
• خسارت این آفت علاوه بر کاهش عملکرد، مقاومت گیاه به سرما را نیز کم می‌کند و احتمال سرمازدگی را افزایش می‌دهد.
• نقش مهمی در انتقال بیماری‌های ویروسی دارد که خسارت غیرمستقیم آن به شمار می‌رود.

۲.شته سبز یا شته معمولی گندم (Schizaphis graminum):

• فعالیت و خسارت این شته بیشتر در اواخر زمستان و بهار دیده می‌شود.
• بطور معمول روی برگ‌ها و سنبلچه‌ها مستقر می‌گردد.
• علائم خسارت شامل توقف رشد، ترشح عسلک و در نتیجه رشد قارچ‌های دوده‌ای و خشک شدن برگ‌های پایینی است.
• در آلودگی شدید، ممکن است خوشه تشکیل نشود یا دانه‌ها کوچک و لاغر شوند و وزن هزار دانه کاهش یابد.
• با گرم شدن هوا، جمعیت دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک هفت‌نقطه‌ای و بالتوری سبز افزایش یافته و می‌تواند تا حدودی جمعیت شته را کنترل کند.

علائم و خسارت‌های شته‌ها در مزارع گندم و جو:

شته‌ها به ظاهر حشراتی کوچک و کم‌تحرک هستند اما حضورشان در مزرعه می‌تواند به کابوسی برای کشاورز تبدیل شود. خسارت‌های آن‌ها به دو دسته‌ی مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌گردد:

۱.خسارت‌های مستقیم:

• مکیدن شیره گیاهی: شته‌ها با خرطوم خود از آوندهای گیاه تغذیه می‌کنند. این مکش مداوم باعث ضعف عمومی بوته‌ها و کاهش رشد رویشی می‌شود.
• تزریق بزاق سمّی: بزاق برخی گونه‌ها مانند شته روسی حاوی ترکیبات سمّی است که کلروپلاست‌های سلول را تخریب کرده و باعث نوارهای رنگی (زرد، سفید یا ارغوانی) روی برگ‌ها می‌شود.
• لوله شدن برگ‌ها: در اثر تغذیه شدید، برگ‌ها پیچیده و لوله می‌شوند. این حالت به‌خصوص در بوته‌هایی که به ساقه رسیدن، باعث می‌شود ریشک‌های خوشه داخل برگ گیر کرده و خوشه بطور کامل باز نشود.
• کاهش مقاومت گیاه نسبت به تنش‌ها: بوته‌های ضعیف‌شده در برابر سرما و خشکی آسیب‌پذیرتر می‌شوند. به همین دلیل، مزارعی که در پاییز و زمستان آلوده به شته هستند بیشتر از سایر مزارع در معرض سرمازدگی قرار دارند.
• کاهش عملکرد: در نهایت کاهش تعداد دانه‌ها، لاغری و سبک شدن آن‌ها و پایین آمدن وزن هزار دانه، تأثیر مستقیم شته‌ها بر عملکرد اقتصادی مزرعه است.

۲.خسارت‌های غیرمستقیم:

• انتقال بیماری‌های ویروسی: بسیاری از ویروس‌های گیاهی توسط شته‌ها منتقل می‌شوند. برای مثال شته روسی ناقل چندین ویروس مهم غلات است. همین موضوع خسارت آن را چند برابر می‌کند.
• ترشح عسلک و رشد قارچ‌های دوده‌ای: شته سبز گندم مقدار زیادی عسلک روی برگ‌ها ترشح می‌کند. این مایع شیرین محیطی مناسب برای رشد قارچ‌های سیاه‌رنگ (دوده‌ای) است که سطح برگ را می‌پوشانند و از فتوسنتز جلوگیری می‌کنند.
• تغییر اکوسیستم مزرعه: حضور شته‌ها باعث جذب مورچه‌ها می‌شود چون مورچه‌ها از عسلک تغذیه می‌کنند. مورچه‌ها هم از شته‌ها محافظت کرده و دشمنان طبیعی آن‌ها را دور می‌کنند که این چرخه می‌تواند کنترل طبیعی آفت را دشوارتر کند.

چرخه زندگی و اوج جمعیت شته‌ها در مزارع گندم و جو:

شناخت چرخه زندگی شته‌ها یکی از کلیدهای اصلی مدیریت مؤثر آن‌هاست. شته‌ها برخلاف بسیاری از آفات، چرخه‌ی تولیدمثل انعطاف‌پذیری دارند و همین ویژگی باعث شده در شرایط مختلف اقلیمی و زراعی بتوانند زنده بمانند و خسارت‌زا شوند.

۱.تولید مثل و بقا:

• بدون نیاز به جفت‌گیری: بسیاری از شته‌ها در طول فصل رشد گیاه از طریق بکرزایی (Parthenogenesis) زاد و ولد می‌کنند؛ یعنی بدون نیاز به جفت‌گیری، نسل جدیدی از شته‌ها را به دنیا می‌آورند. این موضوع باعث افزایش سریع جمعیت آن‌ها می‌شود.
• زنده‌زایی: برخلاف بیشتر حشرات، شته‌ها تخم نمی‌گذارند بلکه نوزاد زنده به دنیا می‌آورند. به همین دلیل، فاصله بین نسل‌ها بسیار کوتاه است (گاهی کمتر از یک هفته).
• تخم‌گذاری برای زمستان‌گذرانی: برخی گونه‌ها برای تحمل سرما در پایان فصل پاییز به روش جنسی جفت‌گیری کرده و تخم مقاوم زمستانه تولید می‌کنند. این تخم‌ها در خاک، بقایای گیاهی یا روی علف‌های هرز باقی می‌مانند و به‌محض مساعد شدن شرایط در بهار، نسل جدید شته‌ها ظاهر می‌شود.

۲.مهاجرت و پراکنش:

• شته‌ها به کمک باد می‌توانند مسافت‌های طولانی را طی کنند. به همین دلیل آلودگی ممکن است خیلی سریع از یک مزرعه به مزارع اطراف گسترش یابد.
• برخی گونه‌ها (مثل شته روسی) می‌توانند بین میزبان‌های مختلف جابه‌جا شوند و بقای خود را تضمین کنند.

۳.زمان‌های اوج جمعیت:

• پاییز و زمستان‌های ملایم: کاهش بارش‌ها و افزایش نسبی دما در زمستان (مانند شرایط سال‌های اخیر در بسیاری از مناطق کشور) محیط بسیار مناسبی برای افزایش جمعیت شته روسی ایجاد می‌کند.
• اواخر زمستان و بهار: شته سبز گندم بیشتر در این زمان‌ها به اوج می‌رسد چون دما معتدل است و بوته‌ها شیره‌ی گیاهی فراوان دارند.
• قبل از خوشه‌دهی: این دوره حساس‌ترین مرحله است چون تغذیه‌ی شدید شته‌ها می‌تواند باعث پوک شدن خوشه‌ها و کاهش وزن دانه‌ها شود.

۴.ارتباط با دشمنان طبیعی:

معمولاً با گرم‌تر شدن هوا در اواخر بهار، جمعیت شکارگرانی مثل کفشدوزک هفت‌نقطه‌ای، بالتوری سبز و زنبورهای پارازیتوئید افزایش می‌یابد. این حشرات می‌توانند بطور طبیعی جمعیت شته‌ها را کنترل کنند به شرطی که کشاورز با مصرف بی‌رویه سموم، آن‌ها را از بین نبرد.

مدیریت تلفیقی شته‌ها در مزارع گندم و جو (IPM):

برای کنترل پایدار شته‌ها، باید از مدیریت تلفیقی (Integrated Pest Management) استفاده کرد؛ یعنی به جای تکیه صرف بر سموم، ترکیبی از روش‌های پیشگیرانه، زراعی، بیولوژیک و در صورت نیاز شیمیایی به‌کار گرفته شود.

۱.کنترل زراعی (Cultural control):

• تاریخ کشت مناسب: کشت زودهنگام گندم در پاییز می‌تواند باعث شود که گیاه قبل از اوج جمعیت شته‌ها به مرحله‌ای از رشد برسد که کمتر آسیب‌پذیر باشد.
• تناوب زراعی: استفاده از کشت‌های غیرمیزبان مانند کلزا، آفتابگردان یا نخود، چرخه زندگی شته‌ها را مختل می‌کند.
• حذف علف‌های هرز میزبان: علف‌های هرزی مثل یولاف و چاودار می‌توانند میزبان شته‌ها باشند و منبع اولیه آلودگی در بهار محسوب شوند.
• آبیاری منظم: تنش خشکی باعث حساس‌تر شدن بوته به آفات می‌شود. تأمین رطوبت کافی، رشد گیاه را تقویت و خسارت را کاهش می‌دهد.

۲.کنترل بیولوژیک (Biological control):

• شکارگرها:

o کفشدوزک هفت‌نقطه‌ای (Coccinella septempunctata) قادر است روزانه ده‌ها شته را شکار کند.

o بالتوری سبز (Chrysoperla carnea) لاروهای بسیار حریصی دارد که شته‌ها را می‌بلعند.

• پارازیتوئیدها: زنبورهای کوچکی مانند .Aphidius spp داخل بدن شته تخم‌گذاری می‌کنند و باعث مرگ آن می‌شوند.
• قارچ‌های بیمارگر شته (Entomopathogenic fungi): در شرایط مرطوب فعال می‌شوند و می‌توانند باعث مرگ شته‌ها شوند.

نکته: برای حفظ این دشمنان طبیعی باید از سموم انتخابی استفاده کرد و از سمپاشی بی‌مورد اجتناب نمود.

۳.کنترل شیمیایی (Chemical control):

زمانی توصیه می‌شود که:

• جمعیت شته‌ها به حد آستانه اقتصادی برسد (یعنی خسارت احتمالی از هزینه سمپاشی بیشتر شود).
• در مراحل حساس رشد مثل پنجه‌زنی و ساقه‌رفتن، آلودگی شدید مشاهده شود.

سموم توصیه‌شده برای گندم و جو:

• اکسی‌دیمتون متیل (EC %50) 1/5 لیتر در هکتار
• دیمتوات (EC %40) 1/5 لیتر در هکتار
• پریمیکارپ (WP %50) 0/5 تا ۱ کیلوگرم در هکتار

برای شته سبز گندم:

• مالاتیون (EC %75) 2/5 لیتر در هکتار
• اس‌فن‌والریت (EC %2/5) 0/5 لیتر در هکتار

نکات مهم در استفاده از سموم:

• سمپاشی در ساعات خنک روز (صبح یا عصر) انجام شود.
• تناوب مصرف سموم رعایت شود تا مقاومت شته‌ها افزایش نیابد.
• از اختلاط سموم با کودها یا علف‌کش‌ها بدون مشورت کارشناس خودداری شود.

نتیجه: بهترین راه مدیریت شته‌ها در گندم و جو، ترکیب روش‌های زراعی و بیولوژیک است و استفاده از سموم فقط باید در شرایط اضطراری و با نظر کارشناس انجام گیرد.

جمع‌بندی و توصیه‌های نهایی برای مدیریت شته‌ها در گندم و جو:

۱.پایش مستمر مزرعه:

بررسی منظم بوته‌ها از مرحله چند برگه شدن تا ساقه‌رفتن، شناسایی زودهنگام آلودگی و جلوگیری از شیوع وسیع آفت را ممکن می‌سازد.

۲.انتخاب روش‌های پیشگیرانه:

• استفاده از بذر سالم و گواهی‌شده
• کشت در تاریخ مناسب با توجه به وضعیت هواشناسی
• رعایت تناوب زراعی
• حذف علف‌های هرز میزبان

۳.حفظ دشمنان طبیعی:

تقویت جمعیت کفشدوزک‌ها، بالتوری‌ها و سایر شکارگرهای طبیعی باعث کنترل پایدار شته‌ها می‌شود و نیاز به سموم را کاهش می‌دهد.

۴.مدیریت تغذیه و آبیاری:

گیاهان سالم و متعادل از نظر تغذیه‌ای مقاومت بیشتری در برابر آفات دارند. تأمین رطوبت کافی و کوددهی مناسب باعث کاهش شدت خسارت شته‌ها شده و همچنین استفاده بی رویه کودهای حاوی نیتروژن باعث کاهش جمعیت شته‌ها می‌شود.

۵.استفاده محدود و هوشمندانه از سموم:

سمپاشی باید فقط در صورت رسیدن جمعیت شته‌ها به حد آستانه اقتصادی و با انتخاب سم مناسب و دُز توصیه‌شده انجام شود. همچنین رعایت ساعات مناسب سمپاشی و تناوب مصرف سموم از افزایش مقاومت آفت جلوگیری می‌کند.

۶.آگاهی و مشاوره تخصصی:

همکاری با کارشناسان گیاه‌پزشکی و استفاده از داده‌های هواشناسی و پیش‌آگاهی، تصمیم‌گیری دقیق و بهینه برای کنترل شته‌ها را ممکن می‌سازد.

نکته کلیدی: ترکیب روش‌های زراعی، بیولوژیک و شیمیایی در قالب مدیریت تلفیقی، بهترین راه برای کاهش خسارت شته‌ها و حفظ عملکرد و کیفیت گندم و جو است.

سوالات متداول: