بیماری اسکای انگور (Grapevine Esca Disease) یکی از مهمترین بیماریهای تاکستانها در سطح جهان است که باعث زوال تدریجی مو و کاهش عملکرد و کیفیت میوه میشود. این بیماری در ایران نیز در استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، فارس، اردبیل و خراسان گزارش شده است.
اسکای یک بیماری پیچیده قارچی است که توسط گونههای مختلفی از جنسهای Phaeoacremonium و Phaeomoniella ایجاد میشود و میتواند تغییرات فیزیولوژیکی، برگها، شاخهها و میوههای انگور را تحت تأثیر قرار دهد.
در حالت مزمن بیماری اسکای، علائم در برگها بهصورت لکههای کلروتیک و الگویی شبیه پوست ببر (Tiger stripe) ظاهر میشود. اما در حالت حاد، برخی از شاخهها بهسرعت پژمرده و خشک میشوند (پدیدهای که با نام «سکته مو» شناخته میشود). به دلیل اثرات مخرب بیماری و دشواری کنترل آن، شناخت دقیق علائم، مسیرهای انتقال و روشهای مدیریت پیشگیرانه از اهمیت ویژهای برخوردار است.
معرفی بیماری اسکای انگور و عوامل ایجاد کننده:
بیماری اسکای انگور (Grapevine Esca Disease) با ایجاد آلودگی قارچی در تاک، کیفیت و کمیت محصول را کاهش میدهد و بهعنوان یکی از مهمترین تهدیدهای تاکستانها در سراسر جهان شناخته میشود. این بیماری توسط گونههای مختلفی از قارچهای جنسهای Phaeoacremonium و Phaeomoniella ایجاد میشود و معمولاً باعث زوال تدریجی تاکها میگردد.
قارچها از زخمهای هرس، قلمههای آلوده و خاک وارد گیاه میشوند و آن را آلوده میسازند. اسپورهای برخی گونهها (.Phaeoacremonium sp) از طریق هوا و حشرات نیز قابلیت انتشار دارند. این قارچها با نفوذ به بافت چوبی شاخهها و تنه، ساختار فیزیولوژیکی انگور را مختل کرده و باعث کاهش رشد، خشکیدگی شاخهها و آسیب به میوهها میشوند.
دو شکل اصلی بیماری در تاکها مشاهده میشود:
- سندرم مزمن: علائم برگ شامل لکههای سبز روشن یا کلروتیک بین رگبرگها و ایجاد الگویی شبیه پوست ببر است. میوهها ممکن است با نقاط ریز قهوهای یا ارغوانی آسیب ببینند.
- سندرم حاد: برخی شاخهها بطور ناگهانی پژمرده و خشک میشوند که به آن «سکته مو» گفته میشود.
علائم بیماری اسکای انگور:
بیماری اسکای انگور، بسته به شدت و نوع سندرم (مزمن یا حاد)، بخشهای مختلف گیاه را با علائم متفاوت آلوده میکند.
۱. علائم روی برگ:
- ظهور لکههای سبز روشن یا کلروتیک بین رگبرگها و یا در حاشیه برگها به صورت نامنظم
- به مرور زمان این لکهها به هم میپیوندند و نکروزه میشوند.
- تنها رگبرگ اصلی برگ سبز باقی میماند.
- بیماری اسکای با آلودهکردن تاک، الگوی پوست ببری (Tiger stripe) را روی برگها ایجاد میکند.
۲. علائم روی میوه:
- ایجاد نقاط ریز قهوهای تیره، بنفش یا ارغوانی روی حبهها
- ترک خوردگی پوست میوه
- خشک شدن و ریزش حبهها
۳. علائم روی شاخه و تنه:
- پوسیدگی سفید: بیماری بافت چوبی را، نرم، شکننده و اسفنجی کرده و اغلب از زخمهای هرس شروع شده و در امتداد آوندها گسترش مییابد.
- پوسیدگی قهوهای: نقاط قهوهای تیره تا سیاه رنگی در برش عرضی مشاهده میشود و به تدریج سطح وسیعی را فرا میگیرد.
- پژمردگی: سندرم حاد باعث پژمردگی سریع شاخهها و خشک شدن برگها در طی چند روز
روشهای انتقال بیماری اسکای انگور:
بیماری اسکای انگور یک بیماری قارچی پیچیده است و چندین مسیر برای انتقال و گسترش دارد:
۱. انتقال از طریق قلمه و هرس:
- قارچهای مولد بیماری میتوانند از شاخهها و قلمههای آلوده به شاخهها و گیاهان سالم منتقل شوند.
- زخمهای هرس، در واقع درگاه اصلی نفوذ قارچ به داخل بافت چوبی هستند.
- استفاده از ابزار هرس آلوده، یکی از عوامل مهم انتقال بیماری است.
۲. انتقال توسط اسپورها:
- گونههای Phaeoacremonium و Phaeomoniella تولید اسپور میکنند که در هوا منتشر شده و میتوانند به زخمها برسند.
- این اسپورها منبع اصلی آلودگی در مراحل اولیه رشد گیاه هستند.
۳. انتقال توسط خاک:
- خاک آلوده میتواند میزبان قارچ باشد و به ویژه در اطراف ریشههای آلوده، انتقال بیماری به گیاهان جدید اتفاق میافتد.
۴. انتقال توسط حشرات و کنهها:
- حشرات قارچخوار و کنهها میتوانند با تماس با قارچها، اسپورها را به شاخهها و برگهای سالم منتقل کنند.
نکات تکمیلی:
- بیماری اسکای معمولاً به صورت مزمن در تاکستانها وجود دارد و علائم آن سالها بعد از آلودگی کامل ظاهر میشوند.
- فشار محیطی، کمبود آب، تغذیه نامتعادل و تنشهای محیطی باعث تشدید علائم میشوند.
- پیشگیری اهمیت بالایی دارد زیرا کنترل کامل بیماری پس از ورود قارچ به بافت چوبی بسیار دشوار است.
مدیریت و کنترل بیماری اسکای انگور:
برای کنترل این بیماری باید رویکردی جامع و ترکیبی در نظر گرفت زیرا قارچها به بافت چوبی نفوذ میکنند و درمان کامل پس از آلودگی بسیار دشوار است.
۱. استفاده از نهالها و قلمههای سالم و عاری از بیماری
- تهیه قلمهها و نهالها از تاکستانهای سالم و مورد تایید.
- انجام تستهای سلامت قلمه و نهال قبل از کاشت.
۲. کاهش تنشهای محیطی
- آبیاری به موقع و مناسب به ویژه در فصل گرم و خشک.
- تغذیه مناسب و متعادل و جلوگیری از مصرف بیش از حد نیتروژن که میتواند مقاومت گیاه را کاهش دهد.
۳. هرس مناسب و مدیریت زخمها
- هرس در زمان مناسب و با حداقل آسیب به شاخهها انجام شود.
- زخمهای حاصل از هرس با قارچکش (ترکیبات مسی مثل بردو یا اکسی کلرور مس) یا پوشش محافظ (چسب باغبانی) پوشاند شود.
- ابزار هرس باید تمیز و ضدعفونی شده باشد (فرمالین یا آب داغ ۵۱ درجه به مدت ۳۰ دقیقه).
۴. جمعآوری و از بین بردن بقایای آلوده
- شاخهها و برگهای آلوده باید از باغ خارج و سوزانده شوند.
- در صورت خشک شدن درختان، قطع و ریشهکن کردن و سوزاندن آنها ضروری است.
۵. کنترل شیمیایی (پیشگیری)
- فوزتیل آلومینیوم: محلولپاشی روی اندامهای هوایی (به میزان دو در هزار، چهار نوبت با فاصله ۱۰ روز پس از شکوفهدهی و حداقل سه سال متوالی).
- قارچکشهای گروه تریازول: پنکونازول (به میزان یک در هزار) یا سایپرکونازول+کاربندازیم (به میزان نیم لیتر و بعد از هرس).
- رنگآمیزی تنه با مخلوط قارچکشهای پلیآکریلیک قبل از شکوفهدهی.
۶. رعایت بهداشت و کنترل ناقلها
- ضدعفونی ابزار، دستها و تجهیزات کشاورزی.
- کنترل حشرات قارچخوار و کنهها که میتوانند اسپورها را منتشر کنند.
جمعبندی:
بیماری اسکای انگور یک مشکل جدی برای تاکستانها محسوب میشود که بدون مدیریت صحیح میتواند به کاهش شدید محصول و زوال درختان منجر شود. پیشگیری و کنترل با روشهای تلفیقی شامل استفاده از قلمه سالم، هرس به موقع، رعایت تغذیه و آبیاری مناسب، ضدعفونی ابزار و پوشاندن محل هرس، بهترین راهکار برای کاهش خسارت این بیماری است. شناخت دقیق علائم بیماری و پایش مستمر تاکستانها نقش حیاتی در جلوگیری از شیوع سریع آن دارد.
نکات تکمیلی:
- بیماری توسط قارچهای Phaeoacremonium و Phaeomoniella ایجاد میشود.
- علائم برگها شامل لکههای کلروتیک و الگوی پوستببری است.
- تنه و شاخهها دچار پوسیدگی سفید یا قهوهای میشوند.
- انتقال بیماری از طریق قلمه آلوده، هرس، خاک و حشرات ناقل انجام میشود.
- استفاده از قلمه سالم، هرس اصولی و ضدعفونی ابزار از مهمترین اقدامات پیشگیرانه است.
- هنوز روش کنترل شیمیایی قطعی وجود ندارد اما برخی قارچکشها در پیشگیری موثر هستند.
سوالات متداول:
بیماری اسکای انگور یک بیماری قارچی پیچیده است که منجر به زوال تاکها و کاهش محصول انگور شده و توسط قارچهای Phaeoacremonium و Phaeomoniella ایجاد میشود.
لکههای کلروتیک یا سبز روشن روی برگها، الگوی پوستببری برگها، پوسیدگی سفید و قهوهای در تنه و شاخهها، ترک در تنه و کاهش کیفیت حبهها از علائم آن است.
از طریق قلمههای آلوده، زخمهای هرس، خاک آلوده و حشرات ناقل منتقل میشود.
-استفاده از قلمههای سالم
-هرس به موقع
-ضدعفونی ابزار
-تغذیه و آبیاری مناسب
-پوشاندن زخمها
-پایش مستمر تاکستانها
هنوز روش کنترل شیمیایی قطعی وجود ندارد اما برخی قارچکشها مانند فوزتیل آلومینیوم و قارچکشهای گروه تریازول در پیشگیری موثر هستند.
