بیماری برق‌ زدگی نخود و راه‌های کنترل آن

برق ‌زدگی نخود یا بلایت آسکوکیتایی (Ascochyta blight) یکی از مهم‌ترین بیماری‌های قارچی نخود در سراسر جهان به‌شمار می‌آید و در ایران نیز از مشکلات اصلی مزارع نخود است. این بیماری در سال‌های بارانی و مناطق با رطوبت بالا اهمیت بیشتری دارد و یکی از چالش‌های اصلی کشاورزان نخودکار در ایران و بسیاری کشورهای تولیدکننده‌ی نخود محسوب می‌شود.

وجود این عامل بیماری باعث تأخیر در کاشت می‌شود و در نتیجه پتانسیل عملکرد را بطور قابل توجهی کاهش می‌دهد. در شرایط بارندگی‌های پی‌درپی و رطوبت بالا، این بیماری می‌تواند به سرعت اپیدمی شده و کاهش شدید عملکرد و کیفیت محصول را به دنبال داشته باشد. در سال‌هایی که شرایط محیطی مساعد باشد، خسارت بیماری حتی تا نابودی کامل مزرعه گزارش شده است.

خسارت این بیماری در کشت پاییزه بیش از کشت بهاره می‌باشد. این بیماری در شرایط آب و هوایی خنک و مرطوب و بالاخص پس از بارندگی در ارقام حساس به شدت شیوع می‌یابد. در صورت وقوع آلودگی قبل از مرحله گلدهی، باعث خسارت صددرصدی به گیاه و در مرحله رسیدگی گیاه، خسارت آن کمتر خواهد بود.

نشانه‌های بیماری:

وقوع بیماری ممکن است در تمامی مراحل رشدی گیاه رخ دهد. این بیماری به تمام اندام‌های هوایی گیاه اعم از برگ، ساقه، غلاف و دانه خسارت وارد می‌کند. در شرایط مرطوب و خنک، اندازه لکه‌ها در گیاهان بیمار به سرعت افزایش می‌یابد و آلودگی از قسمت‌های پایینی گیاه روی برگ‌ها و غلاف‌های بالاتر سرایت می‌کند. آلودگی‌ها ممکن است از طریق بذر آلوده یا از طریق اسپورها ایجاد شوند.

عفونت‌ها معمولاً در دوره‌های هوای خنک و مرطوب، در قسمت‌های پایین گیاه شروع می‌شوند و تمام قسمت‌های هوایی گیاه در معرض حمله قارچ قرار می‌گیرند. قارچ در داخل زخم‌ها، پیکنید تولید می‌کند که به صورت لکه‌های کوچک، سیاه و برآمده‌اند، که اغلب به صورت حلقه‌های متحدالمرکز چیده شده، قابل مشاهده هستند. لکه‌های برگ، ساقه و غلاف در ابتدا کلروتیک هستند و سپس نکروز می‌شوند.

نشانه‌های بیماری برق‌ زدگی یا بلایت نخود در برگ:

ابتدا به صورت لکه‌های مدور با حاشیه قهوه‌ای و مرکز خاکستری روی برگچه‌ها و برگ‌های جوان‌تر ظاهر می‌شود (شکل ۱) و اندام‌های بارده قارچ به صورت دوایرمتحدالمرکز در داخل لکه‌ها قرار می‌گیرند (شکل ۲).

در صورت مساعد بودن شرایط آب و هوایی، این لکه‌ها به سرعت گسترش یافته، با هم ادغام شده و در نتیجه برگ‌ها و جوانه‌ها دچار سوختگی و نکروز می‌شوند (شکل ۳).

نشانه‌های بیماری برق‌ زدگی(بلایت نخود) در ساقه و دمبرگ‌ها:

به صورت زخم‌های کشیده و بیضی شکل است که اندازه آنها بسیار متغیر بوده و برخی ممکن است ۳ تا ۴ سانتی متر طول داشته باشند (شکل ۴). در روی ساقه‌ها ابتدا لکه‌های شفاف و سپس تیره می‌شوند و بعد از گسترش قطر لکه‌ها افزایش یافته و رنگ قسمت‌های وسط لکه روشن‌تر و متمایل به قهوه‌‌ای می‌گردد. اما در حاشیه‌ی لکه‌ها همچنان تیره می‌مانند (شکل ۵).

این علائم در نتیجه آلودگی دیر هنگام است یعنی زمانی که ساقه‌ها خشبی شده باشند. در آلودگی‌های زود هنگام زمانی که گیاه در مراحل حساس اولیه رشد قرار دارد اندازه‌ی لکه‌های آلوده بسرعت افزایش می‌یابد در این صورت لکه به رنگ قهوه‌ای خاکی است و در وسط آن نقاط ریز کوچکی دیده می‌شود که در واقع همان پکنیدهای قارچ می‌باشد (شکل ۶).

در صورت گسترش زخم‌ها و چند روز بعد از اینکه لکه دور ساقه را آلوده کرد، قسمت های بالایی لکه شروع به پژمرده شدن نموده، زرد شده و بالاخره ۱۵-۱۰ روز بعد به کلی خشک می‌شود و ساقه و دمبرگ از همان محل تشکیل آلودگی در اثر باد و عوامل مکانیکی می‌شکند (شکل ۷). بدترین حالت بیماری موقعی است که لکه ها روی ساقه اصلی و نزدیک زمین ایجاد می شود در این صورت تمام بوته خشک می شود. این حالت بیشتر در مزارع آبی دیده می شود.

نشانه‌های بیماری برق‌ زدگی در غلاف و دانه:

به صورت زخم‌های بزرگ و گرد با نقاط سیاه‌رنگ متحدالمرکز است که قارچ عامل بیماری از این محل به داخل غلاف نفوذ کرده و دانه‌های در حال رشد را آلوده می‌کند (شکل ۸).

آلودگی غلاف در نهایت منجر به آلودگی بذر می‌شود. علائم روی دانه‌ اغلب به صورت فرورفتگی‌های عمیق، کروی یا نامنظم قهوه‌ای ظاهر می‌شود. اما آلودگی‌های بذری همیشه قابل مشاهده نیست و تشخیص قارچ در داخل یا روی سطح بذر آسان نیست. بذری که آلودگی کمی به Ascochyta rabiei دارد، معمولاً تغییر رنگ داده و وزن بذر آن کم است. فقط بذرهای به شدت آلوده علائم قابل مشاهده نشان می‌دهند که شامل چین و چروک‌های کوچک، ضایعات و یا تغییر رنگ تیره است (شکل ۹). آلودگی شدید منجر به رشد ناقص و تولید دانه‌های کوچک و چروکیده با تغییر رنگ می‌شود.

نشانه‌های بیماری برق‌ زدگی در مزرعه:

در مزرعه، سوختگی یا بلایت نخود ابتدا در قسمت‌های کوچکی از گیاهان و مزرعه ظاهر می‌شود. توزیع اولیه علائم بلایت ممکن است منعکس کننده نحوه انتشار مایه اولیه باشد که می‌تواند به سه روش رخ دهد:

1. درون یا روی بذر
2. توسط باد
3. از بقایای آلوده یا گیاهان میزبان

اگر آلودگی اولیه در مزرعه بطور یکنواخت توزیع شده ‌باشند، نشان‌دهنده گسترش آلودگی از مایه تلقیح بذرزاد (بذر آلوده) است. توزیع آلودگی با یکنواختی کمتر ممکن است نشان ‌دهنده‌ی گسترش مایه تلقیح توسط باد یا بقایای گیاهی باشد. از آنجا که رطوبت برای توسعه آلودگی ضروری است، این مکان‌های دارای علائم آلودگی، ممکن است در قسمت‌هایی از مزرعه که پست‌تر و یا زهکش نامناسب دارند دیده شوند.

وجود و شدت هر بیماری گیاهی توسط تعامل پویای یک محصول (میزبان) حساس، یک عامل بیماری‌زا (پاتوژن) و شرایط محیطی مطلوب تعیین می‌شود. در مثلث بیماری‌های گیاهی، مقاومت میزبان یکی از اجزای کلیدی مدیریت بیماری است. ارقام نخود با مقاومت متوسط معمولاً صرف نظر از شرایط محیطی عملکرد خوبی دارند، در حالی که ارقام با سطح مقاومت پایین، به ویژه هنگامی که شرایط محیطی نامناسب باشد، عملکرد ضعیفی دارند (شکل ۱۱ و ۱۰).

عامل بیماری:

عامل بیماری قارچ Didymella rabiei (Kovatsch.) Arx به‌ عنوان فرم جنسی (Teleomorph) و تولید کننده آسکوسپور شناخته می‌شود. فرم غیرجنسی (Anamorph) این قارچ با نام .Ascochyta rabiei (Pass.) Labr که تولید کننده پیکنیدیوسپور شناخته می‌شود.

در منابع قدیمی‌تر، گونه تحت نام Mycosphaerella rabiei نیز گزارش شده است. اما بر اساس رده‌بندی‌های جدید و مطالعات مولکولی، نام معتبر و پذیرفته ‌شده در حال حاضر Didymella rabiei است.

گزارش شده علاوه بر نخود، درگیاهان دیگر نظیر یونجه (Medicago sativa)، شبدر شیرین سفید (Melilotus albus)، کاهو خاردار (Lactuca serriola)، شاهی (Thlaspi arvense)، عدس، کلزا، لوبیا، خردل، گل کلم، علف‌های هرز تاج خروس، پیچک و تاجریزی نیز ایجاد آلودگی می کند.

چرخه بیماری:

این قارچ برای زنده ماندن در خاک، اسپور‌های زمستانگذران تولید نمی‌کند و فقط قابلیت بقا در بذر آلوده و همچنین روی بقایای گیاهی آلوده را دارد. قارچ روی بقایای محصول آلوده یا در دانه‌های آلوده به صورت پیکنید (ساختار تولید اسپور غیرجنسی)، سودوپریتسیوم (ساختار تولید آسکوسپور) و یا میسلیوم خفته زمستان‌گذرانی می‌کند.

اسپورهای قارچ همچنین می‌توانند روی سطح دانه‌ها حمل شوند. همین موضوع باعث پایداری و دشواری کنترل بیماری در مزارع نخود می‌شود. بیماری از طریق بذر آلوده به مدت ۷-۴ سال قابل انتقال است و همچنین بقایای گیاهی می‌توانند برای چندین سال آلوده باقی بمانند. مدت زمانی که این بقایا می‌توانند قبل از تجزیه شدن دوام بیاورند به شرایط آب و هوایی بستگی دارد. در شرایط خشک‌تر، بیشتر دوام می‌آورد. در هوای مرطوب، اسپورها آزاد می‌شوند و گیاهان را آلوده می‌کنند.

شرایط دمایی:

دمای ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد و هوای مرطوب (رطوبت نسبی بین ۸۵ تا ۹۸ درصد)، شرایط بهینه برای توسعه شدید بیماری هستند. در بهار، قارچ روی بقایای محصول آلوده آسکوسپور تشکیل می‌دهد در شرایط رطوبت بالا و دمای معتدل حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد، اسپورها آزاد می‌شوند. اسپورها توسط باد پخش شده و می‌توانند توسط جریان باد در مسافت‌های طولانی‌تر از ۴۰۰ متر جابجا شوند گسترش آسکوسپورها برای چند هفته ادامه دارد و وقتی روی برگ‌ها یا ساقه‌های گیاه نخود می‌افتند، جوانه می‌زنند، زمانی که حداقل دو ساعت رطوبت روی سطح گیاهان وجود داشته باشد عفونت رخ می‌دهد.

چرخه ثانویه بیماری:

نفوذ قارچ از طریق کوتیکول یا زخم‌ها صورت می‌گیرد و لکه‌های اولیه تشکیل می‌شوند. پس از ظهور علائم، پیکنیدها روی لکه‌ها تشکیل می‌شوند و اسپورهای تشکیل شده در پیکنیدها توسط باران پخش می‌شوند و به گیاهان سالم مجاور منتقل و باعث آلودگی‌های جدید می‌شوند. با گسترش لکه‌ها و تولید اسپورهای جدید، چرخه ثانویه بیماری در طول فصل تکرار می‌شود (شکل ۱۲). عفونت و علائم سوختگی در گونه‌های حساس در حضور رطوبت آزاد (باران و شبنم) به سرعت توسعه می‌یابند. بادهای همراه با باران به انتقال آن به فواصل دورتر کمک می‌کنند.

مدیریت تلفیقی بیماری (IPM):

بیماری برق‌ زدگی نخود را می‌توان با یک رویکرد مدیریت تلفیقی مبتنی بر مقاومت میزبان و بسته به موقعیت مکانی، از جمله حذف بقایای گیاهی آلوده، تأخیر در کاشت، کوددهی بذر و قارچ‌کش‌های محلول‌پاشی، کنترل کرد.

۱. مدیریت بذر

استفاده از بذور گواهی‌شده، سالم و عاری از بیماری مهم‌ترین و حیاتی‌ترین اقدام در مدیریت بیماری برق‌ زدگی نخود است. فقط از بذرهای مناطقی که عاری ازبیماری‌اند استفاده کنید.

• استفاده از بذر گواهی‌شده و عاری از بیماری بسیار حیاتی است.
• ضدعفونی بذر با قارچ‌کش‌های توصیه ‌شده مانند تیابندازول با نام تجاری Mertect 340-F (2 گرم در لیتر)، مانکوزب (۲ گرم در لیتر)، کاربندازیم (۵/۲ گرم در لیتر)، رورال تی اس (۵/۲ گرم در لیتر)، بنزیمیدازول‌ها یا استروبیلورین‌ها و تیوفانات‌متیل بسته به ثبت و دستورالعمل محلی می‌تواند منبع اولیه آلودگی را کاهش دهد.

۲. تناوب زراعی

• نخود نباید به صورت متوالی در یک مزرعه کشت شود. اجرای تناوب حداقل ۳ تا ۴ ساله با غلات یا گیاهان غیرمیزبان از ذخیره (مایه تلقیح) قارچ در خاک و بقایا می‌کاهد. زیرا قارچ در غیاب میزبان زنده نمی‌ماند.

۳. مدیریت بقایا

• رها شدن بقایا روی سطح خاک و یا شخم سطحی، منبع اصلی آلودگی سال‌های بعد خواهد بود. بقایای آلوده باید پس از برداشت از بین برده شوند (سوزاندن یا شخم عمیق).
• بقایای آلوده را کاملاً با خاک مخلوط کنید تا تجزیه تسریع شود و احتمال تولید و انتشار اسپورها به حداقل برسد.

۴. مدیریت خاک، آب و تغذیه

• اصلاح بافت خاک جهت تهویه و زه‌کش مناسب
• آماده‌سازی و تسطیح مناسب خاک مزرعه جهت جلوگیری از تجمع آب در بعضی نقاط مزرعه
• اجتناب از آبیاری بارانی و یا آبیاری بیش ازحد جهت مدیریت رطوبت
• استفاده متعادل از نیتروژن و پتاسیم باعث افزایش مقاومت گیاه می‌شود.
• اجتناب از مصرف بیش از حد کودهای ازته به فرم نیترات و جایگزینی آن با سولفات آمونیوم که در آن ازت به فرم آمونیوم است.

۵. تاریخ کاشت و تراکم مناسب

• تاریخ کاشت باید طوری تنظیم شود که تشکیل غلاف با زمان بارندگی‌ها مصادف نشود.
• کاشت در زمان مناسب (اجتناب از دوره‌های بارندگی شدید) می‌تواند فشار بیماری را کاهش دهد.
• تنظیم تاریخ کاشت و اجتناب از کشت زود هنگام در مدیریت این بیماری بسیار موثر است.
• بهترین زمان کشت برای کاهش شیوع و خسارت برق‌ زدگی به نوع کشت (پاییزه یا بهاره) و شرایط آب و هوایی منطقه بستگی دارد:

– در کشت‌های بهاره (مناطق سردسیر):

کشت دیر هنگام توصیه می‌شود. در کشت‌های زود هنگام (مثلاً اوایل فروردین)، مرحله تشکیل غلاف اغلب با بارندگی‌های شدید فروردین و اردیبهشت ماه مصادف می‌شود که باعث شیوع شدید بیماری می‌گردد.

– در کشت‌های پاییزه (مناطق معتدل تا نیمه‌گرمسیری):

کشت پاییزه معمولاً از اواسط آبان تا اواسط آذر ماه (پس از بارندگی‌های مؤثر پاییزه) انجام می‌شود. خسارت این بیماری در کشت پاییزه به دلیل دوره رشد طولانی‌تر می‌تواند بیشتر باشد، در این کشت نیز باید از کشت خیلی زود که باعث مواجه شدن دوره گلدهی با شرایط مساعد بیماری در بهار می‌شود، اجتناب کرد.

همچنین تراکم زیاد و کشت فشرده، با کاهش جریان هوا، شرایط را برای گسترش بیماری مهیا می‌کند. کاهش تراکم بوته و فاصله مناسب ردیف‌ها باعث بهبود جریان هوا و خشک شدن سریع‌تر برگ‌ها می‌شود.

۶. ارقام مقاوم و متحمل

• استفاده از ارقام مقاوم یا متحمل یکی از راهکارهای اصلی و پایدار است. در برخی کشورها و مناطق، ارقام با سطوح مختلف مقاومت یا تحمل نسبت به برق‌زدگی معرفی شده‌اند.
• در ایران و برخی کشورها ارقامی با سطحی از مقاومت معرفی شده‌اند که باید بر اساس شرایط منطقه انتخاب شوند. استفاده از این ارقام در کنار سایر روش‌های مدیریتی، خسارت بیماری را کاهش می‌دهد.
• گونه‌های مقاوم و متحمل مانند سانفورد و دوولی (انواع کابلی) و مایلز (دسی)، ارقام هاشم و آرمان، عادل و رقم سارال به این بیماری مقاوم و رقم آزاد به این بیماری متحمل است.

۷. کنترل شیمیایی

• سم‌پاشی قارچ‌کش‌ها در مراحل اولیه بروز بیماری یا پیش از وقوع شرایط جوی مساعد (بارندگی طولانی) ضروری است. محلول پاشی قارچ‌کش‌ها، سرعت گسترش بیماری را محدود می‌کند. قارچ‌کش‌ها را در اولین نشانه‌های بیماری استفاده کنید و در صورت پیش‌بینی هوای بارانی، طبق دستورالعمل روی برچسب، دوباره استفاده کنید.
• پوشش کامل تاج گیاه مهم است. قارچ‌کش‌های حفاظتی و سیستمیک نقش مهمی در مدیریت بیماری دارند. در شرایط مساعد برای شیوع و گسترش بیماری (رطوبت و بارندگی)، سم‌پاشی باید به صورت پیشگیرانه یا بلافاصله پس از مشاهده علائم اولیه انجام شود.
• تکرار سم‌پاشی بر اساس شدت بیماری و شرایط آب‌وهوایی ضروری است. در صورت مشاهده اولین علائم بیماری، محلول‌باشی بوته‌ها (بخصوص پس از هر بارندگی) با استفاده از سمومی نظیر تیابندازول % WP 60 به میزان ۲ در هزار، مانکوزب WP 80% به میزان ۲ در هزار، بردوسیف SC 20% به میزان ۵ در هزار توصیه می شود.
• از جمله ترکیباتی که در منابع علمی ذکر شده‌اند می‌توان به گزینه‌های موجود شامل Quadris (آزوکسی‌استروبین)، Endura (بوسکالید) یا Headline (پیراکلوستروبین)، تری‌آزول‌ها و استروبیلورین‌ها (سیستمیک) اشاره کرد. البته انتخاب قارچ‌کش باید بر اساس ثبت رسمی و دستورالعمل سازمان حفظ نباتات کشور انجام گیرد.

جمع‌بندی:

بیماری برق‌ زدگی نخود، تهدیدی جدی برای تولید این محصول است که می‌تواند خسارت بسیار سنگینی ایجاد کند. خسارت ناشی از سوختگی آسکوکیتایی در نخود را می‌توان با استفاده از ارقام نسبتاً مقاوم یا متحمل و تلفیق با شیوه‌های مدیریت زراعی به حداقل رساند.

تلاش‌های جهانی برای اصلاح نژاد نخود همچنان ادامه دارد تا ژن‌های مقاوم به آسکوکیتا را از منابع مختلف از جمله گونه‌های وحشی نخود (Cicer) شناسایی کند. این تلاش‌ها در نهایت منجر به مقاومت بیشتر در گیاه میزبان برای به حداکثر رساندن بهره‌وری نخود خواهد شد. این قارچ از طریق بذر آلوده و همچنین بقایای گیاهی آلوده در خاک منتقل می‌شود. توانایی این قارچ در بقا و انتشار گسترده باعث شده کنترل آن دشوار باشد.

راهکار اصلی برای کنترل آن، اجرای مدیریت تلفیقی شامل:

• بذر سالم و ضدعفونی‌شده
• تناوب زراعی و مدیریت بقایا
• انتخاب زمان و تراکم مناسب کاشت
• استفاده از ارقام مقاوم و متحمل
• کاربرد هدفمند قارچ‌کش‌ها
• و پایش مداوم مزارع

با اجرای صحیح این اقدامات، می‌توان شدت بیماری را به میزان زیادی کاهش داده و عملکرد پایدارتری در مزارع نخود به دست آورد.